Dahon Sa Lubi

Ang Sinugdanan Sa Kalubihan

2009-03-11T19:35:00.001-07:00

Sinulat ni Lubi Kalubihan

Ang Kaamgohan nga dili angay hikalimtan ang akong Inahan,
ang atong Inahang Tingog (Mother Tongue), mao ang sinugdanan.

Tinuod kini nga kaamgohan daw gadilaab nga kalayo sa kahiladman, ang mataptan sa kahimatngonan mahigmata gikan sa pagkahinanok, ug ang nahigmata na magsiga na ang mata :-) Magsige na pod og pamukaw sa mga higala nga nahikatulog pa ug modapit kanila sa pagsulod sa Kalubihan.

Importante ang himan sa dagitwanang sa pagpakaylap sa kaamgohan. Kon unsa ang talimbigit (internet), gambalay kini sa panaglambigit kun kalambigitan, tukma gyod nga himan alang sa tumong sa Kalubihan, ang pakiglambigit sa mga Bisaya, diha sa paggamit sa Lunsayng Binisaya. Nunot sa kalamboan sa talimbigit, migamit kita sa prinsipyo sa ikaduhang henerasyon sa gambalayan (www2), diin ang matag usa dili lang magbasa o moduaw sa balayan sama niadtong www1, apan karon siya tigmugna usab, tigsulat, tighimo, tigpanindot, tigtaod og mga kanta, salida ug uban pa. Sa English pa, 'inter-active' ang world wide web 2. Gani ang pagbutho sa mga Social network, sama sa Ning.com timailhan gyod sa bag-ong henerasyon sa gambalayan (www) nga pangmasa gyod, pangkatawhan. Ikaw mismo, mahimong makiglambigit sa tanang tawo sa tanang sulok sa kalibotan. Dili sama kaniadto, ang mga institusyon kun korporasyon lamang ang gadala sa mga pamantalaan, pasalida, patigayon, pangpolitika, pangkultura ug uban pa. Karon, si bisan kinsa, mahimong moapil na.

Gi-apply pod nato ang prinsipyo sa subsidiarity, sa pagtugyan sa gahom kun responsibilidad. Giila ang gahom diha sa matag usa ug gidasig siya sa pagdumala o pagpaningkamot sa pagpalambo sa iyang kaugalingon duyog sa pagpalambo sa atong katuyoan, sa pagpakaylap sa Kalubihan.

Sa laktod, lintonganay (essence) sa Kalubihan ang matag tawo nga Bisaya, ang matag silingan, ang matag miembro, ug sa tanang nahigugma sa Bisaya. Siya ang labaw sa tanan nga mahinungdanon, siya ang sentro sa binayloay, siya ang bida. Ang Kalubihan alang kaniya, sa iyang kalingawan ug kalipay, sa iyang kalamboan duyog sa pagpalambo sa iyang kaugalingong pinulongan ug tanaman.

Sekreto kini sa kalipay, tinuod nga malipayon ang tawo nga moapil ug motabang sa pagpalambo sa iyang kaugalingong tanaman (kultura) ug pinulongan. Malipayon siya nga gabudlay alang sa pagpalambo sa mas malangkubon pa kay sa iyang indibidwal nga kaugalingon lamang, kon apilon niya sa pagpalambo ang iyang kinatibuk-ang katilingban. Malipayon siya nga nagdumdom sa iyang Inahang Dila, una sa tanan.

Sa mga Bisaya, importante usab ang higala ug panaghigalaay, mao nga molambo ang Kalubihan tungod kay ginatagad ang kahigalaan, ang pakig-uban kanila.

Ang mga Bisaya, mahiligon usab sa binayloay ug sa pakigtabi, mao nga gitagaan og importansiya ang himan ug luna sa pakigtabi. Bahala'g unsay itabi, basta Binisaya.

'Inclusive', madawaton ug maabi-abihon ang Kalubihan diha sa tanang Bisaya ug sa tanang mahigugmaon sa Bisaya, kay ang kalubihan iya sa tanang Bisaya. Ato ni nga Kalubihan, kalubihan sa atong Kaliwat Bisaya.

Nagduyog ang tawo ug ang iyang himan diha sa ebolusyon kun kalamboan, mao nga gatuon ta sa bag-ong (modernong) kahimanan sa dagitwanang (cyberspace). Mao nga aduna tay hugpong nga DagitBisdak, nga maoy manguna sa pagdiskubre og mga himan nga mapuslan. Mao nga gatinudloay kita sa atong mga nadiskubrehan nga pamaagi sa pagdumala o sa pagpahapsay sa Kalubihan. Kitang tanan gatuon, gatambayayong. Ginadasig ang matag usa sa pagsalig ug pagtuo sa iyang kaugalingong katakos sa pagtuon. Pinaagi sa paningkamot (hands on trial and error) matun-an ug ma-master niya ang kahimanan nga mapuslan niya.

Tumong sad nato nga ma-Agalon (ma-master) ta sa atong kaugalingong pinulongan, aron dili ta 'ulipon' og pangisip bisan diha sa kaugalingon. Agalon ta. Dili ulipon. Duna tay, ato. Mag-inato ta aron dili ta mawad-an og ato. Sa atong gipangandoy nga kaugalingong kalamboan, apil gyod ang kalamboan sa kaugalingong pinulongan. Ang atong Inahang Pinulongan, dili angay hikalimtan.

Buhing sukaranan sa Kalubihan ang prinsipyo sa kaangayan ug kadaiyahan. Angay-angayon gyod aron dili mayabag. Bisan unsa ang imong instrumento sa musika, bisan nagkadaiya apan diha sa ka-angayan (harmony)magkahiusa kita. Buhi ang prinsipyo sa kadaiyahan (diversity) kay mao ni ang estratehiya sa pagtunhay (survival) sa kinabuhi. Ang paglahutay sa kinabuhi anaa sa iyang kadaiyahan, kon magkadaot ug magkaut-ot na ang kadaiyahan, mameligro na ang kinabuhi sa kalibotan. Ituboy gyod ang kadaiyahan, dili kini kahadlokan, inay pasalamatan kay kini ang kinaiya sa malamboon nga kinabuhi sa kinaiyahan. Ang talagsaon (unique) nga kontribusyon sa matag usa maoy gabulahan sa kinabuhi ug kadaiyahan sa atong Kalubihan.

Ang mga prinsipyo sa Kalubihan gasubay pod sa atong nailhan nga lamdanan (inspirasyon) sa kinabuhi, sa kinaiyahan, sa malangkubon nga kalamboan, ug sa misteryo sa gugma ug kagawasan nga nagpaluyo niining tanan.

Sa Kalubihan adunay kalingawan. May kalipay ug ka-lingaw ang taga-Kalubihan. Ang unang kalipay niya, mao ang pagtagamtam ug pagtuboy sa kaugalingong pinulongan.

Ang sistema sa kaugalingong pinulongan giisip nga sama sa kaugalingong lawas, mao nga motuon o mokaon kita og mga langyawng pulong, apan ato gyod nga usapon, tunlon, hilison aron mapuslan sa kaugalingong lawas, mohimsog kini, ug molambo pa gyod. Mao nga padayon ta sa paghilis sa langyawng pulong diha sa paghubad niini ngadto sa Binisaya. Sa ingon, ang Binisaya mohimsog og molambo sa hinay-hinay.

Ang pinulongang Bisaya, maoy halad kun kontribusyon sa mga Bisaya ngadto sa kalibotan, kay ang pinulongan 'bahandi' sa katawhan sa kalibotan. Kinsa man diay ang modalit sa bahandianong pinulongan nga Binisaya ngadto sa katawhan sa kalibotan isip kontribusyon sa kadaiyahan sa pinulongan ug tanaman sa kalibotan? Di ba ang mga Bisaya? Bisaya gyod! Way lain. Ang mga Bisaya gyod ang makahalad niini. Bisaya gyod ang makahalad sa iyang kaugalingong hiyas.

Daghan pa tingali hinungdan nganong miturok ug milipang kining Kalubihan, kon giunsa pagsugod? Gasugod uyamot sa kaugalingon. Kaugalingon ang sukaran, kaugalingon ang tugkaran. Sa kaugalingon sa tawong Bisaya magsugod. Molambo lang gyod ning Kalubihan, tungod kay nagkadaghan ang nahigugma sa kaugalingong pinulongan, unya malipay ug malingaw sad nga makahimamat ug makaamgo sa kamahinungdanon sa kaugalingong pinulongan. Morag tuba ug butong sa kahumot, makahubog sa kalami. :-)

Ang simbolo sa Kalubihan, angayan sad kay nakaila ta, nakasinati ta, nagpuyo ta taliwala sa mga kalubihan sa atong Yuta, sa Nasod Pilipinas. Paborito nga punoan ang lubi, kay nagsimbolo kini sa abundang kinabuhi, sa kaharuhay sa banika, sa pagbarog diha sa kaugalingong Yuta, sa pagpangawaykaway sa mga mga dahon sa lubi ngadto sa lumalabay nga panganod, sa paglipay sa mga pala-inom og butong ug tuba, lakip na'ng mga tamsi nga mahubog sad biya, misaliring sa paglupad-lupad. :-)

Adunay sugilanon niini, matod pa, nailo ang mga gagmayng bata sa pagkamatay sa ilang inahan, apan diha sa iyang lubnganan, adunay miturok, migitib nga tanom ug mitaas ang punoan, ug halos tanang kabahin niini mapuslan. Makaon ang iyang unod, mainom ang iyang butong, makatagbaw sama sa undanon nga dughan sa inahan.

Bitaw. Ang Kalubihan igo pa lang nagsugod. Kapin 13 ka milyon ang mga Bisaya, apan kapin gatos pa lang ang atong silingan sa Kalubihan. Padayon ta sa pagpangita ug pagdapit sa mga Bisaya, sa pakighigala ug pakiglambigit sa tanan kanila. Diha sa kalambigitan moturok ang pagtinabangay ug pagtambayayong alang sa nagkadaiyang tumong, ubos sa panglantaw sa Kalubihan, sa malangkubong katuyoan sa pagpalambo sa kaugalingon duyog sa kalamboan sa kaugalingong pinulongan ug tanaman, sa kalibotan Lunsayng Binisaya.

Ang pinulongan maoy naglahi nato sa ubang mga hayop. Tuod kitang tanan mananap nga galibot-libot niining pisikal nga kalibotan, apan gawas niini adunay laing kalibotan nga ginatuyokan ang mga tawo, kay sila gapuyo usab diha sa kalibotan sa ilang pinulongan, sa simbolo ug kahulogan. Kapin 6 ka libo ang pinulongan sa atong Kalibotan. Kining pisikal nga Kalibotan, may daghan ug nagkadaiya nga kulturanhong kalibotan. Ingon ana kanindot ang kinabuhi. Ingon ana katahom ang kalibotan sa kadaiyahan. Ituboy nato ang kadaiyahan sa kinabuhi.

Karon, subo lang palandungon nga paspas ang pagkahanaw sa mga lumadnong pinulongan. Daghan ang paspas nga nagkaut-ot, nagbitay sa bung-aw(cliff) sa pagkapuo o nalubong na sa kalimot. Dili unta mahanaw ang Binisaya, kay gitagna ra ba nga mawala kini sulod sa 100 ka tuig uban sa 50% hangtod 90% sa mga pinulongan sa kalibotan, apan tungod kay ang mga Bisaya dili mouyon nga mawagtang ang atong Inahang Pulong, gabudlay kita sa inadlaw-adlaw sa pag-ugmad niini, sa paggamit sa kaugalingong dila.
Kaugalingong dila ang atong itagamtam sa parat-parat ug lami-lami nga mga lamas sa kinabuhi.

Hinaot mokaylap pa gyod ang atong pinulongan, hinaot nga molapad pa gyod ang Kalubihan, mokaylap ang kalambigitan network)sa mga Bisaya aron modaghan kita nga mogamit, mosulti ug mosulat niini.

Bulahan gyod ang Bisaya nga pinulongan, kay nagkadaghan ang gamanggad ug gahalad sa paghigugma ug gasulat kaniya. Mao gyod ang tumong sa Kalubihan, nga modaghan ang mga Bisaya nga mag-inato, mag Binisaya, ug moila dungog sa kaugalingong kailhanan, sa pagkaBisaya.

Padak-on nato ang Kalubihan. Ipakaylap ta ang kalambigitan sa mga Bisaya. Padayon ta sa pagpalapad sa kalibotan Lunsayng Binisaya. Padayon ta sa paglabyog-labyog sa duyan sa atong budaya (sibilisasyon). Atong ipalanog ang Tingog Bisaya sa tibuok kalibotan. Atong ipalanog ang dungog sa atong Kaliwat. Tingog Bisaya!

Way Pako Nga Gugma

2009-03-11T09:55:00.001-07:00

Gamhanan ang pinulongan, kay kini mao ang kalibotan, ang nagkadaiyang panglantaw sa kinabuhi, nga pagbati, mga sugilanon ug kasaysayan, tanan
galupad tungod sa mga pako sa pinulongan.

Apan ang pinulongan, mga titik, mga pulong, nga tudling-pulong lamang. Ug kining mga butanga, igo lang malitok aron ang hangin nga mogawas sa dughan, mahulma og tingog nga masabtan isip may kahulogan. Kining mga butanga sa pinulongan mao ang hangin, mao ang pako nga magpalupad ug magpatugpa sa kahulogan.

Kon way pinulongan, sama lang pod sa langgam nga way balahibo, walay pako. Luoy kaayo. Dili ka lupad ang imahinasyon sa tawo, dili niya ikahinabi ang iyang higala, dili niya masulti-an ang iyang hinigugma, 'Gihigugma ko ikaw'.

Apan dili biya gyod niya estoryahon ang gugma, kay ang pak-an nga pulong, usa ka pulong lamang, sulti lamang. Ang gugma dili pulong. Kay ang pulong may limitasyon. Ang pulong himan lamang. May pulos, apan may utlanan, dili siya kinahanglan sa lawak katulgan. Gani sama sa himan sa kusina, ang pinulongan sama sa kutsilyo, kon magdigamo, arang gamiton gyod. Apan nungka magbitbit og kutsilyo sa kwarto, sa takna sa pagpahulay, sa hinanok nga pagkatulog. (Gawas kon may kahadlok nga kamangon sa amo, maong tinipigan ilalom sa unlan ang kutsilyo). Gawas kon naa sa kusina, dili kinahanglang mogamit og kutsilyo. Ingon ana sad ang gamit sa pinulongan, kon sa hunahuna, maayo apan may kinutoban. Uroy, dili angay maghunahuna, sa takna sa pagkatulog. Ang himan angayng ibutang, dili dal-on sa lawak nga pahulayan.

Kon ang himan nga hunahuna o pinulongan dili moundang, dili kanimo mohatag og higayon sa pagpahulay, nan unsa na ni, ang himan ba ang amo o ang tawo? Siya nay magbuot?

Ang tawo mas dako pa kay sa iyang himan. Siya unta ang magbuot, dili ang iyang hunahuna. Ang tawo, mas dako pa sa iyang pinulongan, sa iyang hunahuna, sa iyang himan. May pulos tuod ang hunahuna, apan kon kini na ang manghawod, makabuang.

Mao nga ang tinuod, duna pay labing nindot kay sa pinulongan. Nasayod niini ang naghigugmaay nga nagasalo sa ilang gugma. Unsa kining gahoma? Ang pagtan-aw ug ang pagpaminaw gamhanan pa kay sa bisan unsang pinulongan. Gahom ang pagtan-aw ug ang pagpaminaw. Milagro daw kini. Kay ikaw gyod ang gapaminaw, ikaw ang gatan-aw. Dili ang himan, dili ang usa ka butang, apan ang tawo gyod nga anaa dinha, nanimuyo, nagmatngon, naniid, nagatan-aw.

Tan-aw lang. Tan-awon kon unsay mahitabo. Sama lang sa pagpasiga sa suga, tanang kangitngit mawala. Maayo pa pasiga-on ang kahimatngonan diha sa kaugalingon kay sa makigbugno sa tanang kangitngit sulod sa kahiladman. Maayo pa ni kay sa makiglayog sa mga tinagoan luyo sa kagahapon, maayo pa ni kay sa maghandom sa ugma nga gidag-om, maayo pa ni ang pagtan-aw lamang.

Gani, ang mga Bisaya, kon adunay bulohaton moingon dayon, "Tan-awa ha?" ,"Akong tan-awon".
Luyo niining pulonga, anaa ang gahom sa tawo, ang gahom sa pagtan-aw. Labi na kon ang sigeng tan-awon mao ang kaugalingon, ang gininhawa, ang tanang gimok sa kahiladman ug ang mga kasikas sa palibot, milagro ang mahitabo. Milagro sa tawo. Dili kasikas sa hunahuna sa himan kun butang.

Tan-aw ug paminaw, duha ka pako nga labaw pa sa pak-an nga pinulongan, kay ang pinulongan adunay utlanan, apan ang pagtan-aw ug pagpaminaw, wala pa gidungog ang iyang utlanan. Tingali ang lupad niini moabot sa langit.

Maayo man ang pinulongan, daw pako sa langgam. Tingali ang pagtan-aw ug pagpaminaw, sama sa pako sa Anghel. Matahom nga Lucifer, nagsud-ong sa Himaya sa Gamhanan. Unsa kaha ang iyang gihunahuna, nganong nahagbong man siya gikan sa langit paingon sa impyerno? Garbo? Ang hunahuna, garboso?

Ang mga Bisaya kabalo ani, kay moingon man dayon, "Unsay hunahuna nimo sa imong kaugalingon?" Unsay tan-aw nimo sa imong kaugalingon? Kon adunay paghukom, dili na ni tan-aw lang. Hunahuna na. Hukom na. Pinulongan na. May garbo na. May nasulod na. Dili na tan-aw lamang, hunahuna na.

Ang tan-aw gyod diay, dili butang, dili pako. Sa ato pa, ang pagtan-aw, dili pako sa langgam, dili pako sa anghel. Ang pagtan-aw mao ang langit, ang hawan sa kawanangan. Diha sa kawanangan ug kalangitan nagtuyok ang kalibotan. Way utlanan. Way kahangtoran. Way paghukom. Tan-aw lang. Paminaw lang. Tan-awa lang ang hinigugma. Paminawa lang siya. Labaw sa tanan, tan-awa ug paminawa ang nahigugma, ikaw nga may gugma, may kahimatngonan nga gatan-aw, gapaminaw. Kay ikaw, way lain, ikaw na gud na. Tan-aw!

Biyahe

2009-03-02T07:44:00.001-08:00

[Kahigalaan,
niay bag-ong haon nakong mugna. wa pa kini mapublikar ug busa matawag
nga bag-o. medyo lisod-lisod lang sabton (bisan yano lang ang
estorya) tungod sa teknikang digresyon (digression) ug dagayday sa
hunahuna (stream of consciousness). gipasiugdahan nila virginia wolf
ug ernest hemingway ang dagayday sa hunahuna nga teknika bisan tuod
nag-una gyod niini si Marcel Proust sa iyang "remembrance of the
things past". ania ang sugilanong "biyahe" nga ihalad nako sa tanang
mahigugmaon sa katitikang bisdak. hinaot napadis-og sab niining
obraha ang teknika sa pagsulat og sugilanon aron pagwagtang sa kapuol
sa tradisyonal nga pamaagi sa pagsulat. ania ang dalit nga sugilanon
ubos sa akong dagangalan nga omar khalid (bay tomas):]

Biyahe
Sugilanon ni Omar Khalid

"MOHATOD kag Guadalupe, Nong?"

Hesuss! Diriyot masaag sa traha ang paghugot kos kataposang tuwerkas
stud bolt sa cylinder head dihang nadungog ko ang sangpit nga
naggunad habig sa saydkar. Pagyanghag nako gikang nagyaka habig sa
motor kay nagtiwas lagig lubag sa tuwerka human nakog kikhi sa karbon
nga baga na kaayong gilukdo sa kuwaho sa piston, nakita ko ang nawong
nga gigikanan sa pinaluray nga paningog, babaye, guwapa. Unya dihang
naklaro tingali niya nga dili pa diay ko tiguwang ug lagmit kami-kami
rang edara, mipahiyom siya ug miingon: "Aw, sorry ha? Abi nakog…"

"Hala… B-7 ra ba akong biyahe, Miss…" Wa nako kalikayi ang pagpanglad-
ok sa laway (dili tungod kay may nasangit-sangit pang kalami sa puto-
maya nga akong gitimo-timo ganiha; pinalit kang Kasyo-Bayot nga ako
gani tong gipangutana kon tinuod bang pastor na ron siya sa usa ka
relihiyon) samtang nagtan-aw sa puting paa nga mihana nag tikang
pasulod sa saydkar. Aron paglikay nga dudahan niya nga nalibat kos
amag sa iyang paa, nagpalamulamo kog hakop sa set sa liyabe ug
gibalik sa toolbox sa simod sa saydkar. "Mud-an nya kos taga B-9 kon
mosulod kos ilang linya. Hibawo ka, linya-linya man god mi dinhi,
ruta-ruta sad." Milantaw-lantaw kos bantaawng tulo ka daplin sa
paradahan nga naglikos sa lapad nga nataran sa merkado sa Bogo:
gikans groserihan ni Angie-Domie hangtod ngadtos baligyaanag magasin
ni Susing; gikans Royal Pharmacy sangko sa tubaan; ug gikans
ikaduhang tindahan sa Bulacan Thrifti Mart (nga karon nagkanihit na
ang mga baligya, ambot ngano kaha) hangtod sa Ricardo's— dinha nay
nag-estambay nga mga traysikol wa pay labot sa mga estrayker nga
andam molabyog (pero klaro kaayong naglikay-likay kang Tayding-Lab-
asera nga nagbarog duols iyang tarima, sigeng pangamay, "ihatod kos
Nailon, Dong, kay miabot na ron ang mga mananagat nakong suki" kutob
si kinsa ang molabay, kay gawas nga pang hebiweyt dibisyon ning
bayhana; di gyod kamaong mopadangog sa drayber nga maayra bag di ta
hapit na lang himoong boy-boy, "lugar dihas ka Malait, Dong, kay
hapit tag tubig— hapit sa tag gas, Dong, ilang Eddie Dilaw— hapit sa
diay tag palwas lubi, Dong, sugnod, ilang Mely" nga abi nimog dako-
dako gyog iplete kay marawon-rawon god nimo ang tibuok merkado apan
inig-abot nimos ilaha, heeesusss! modayog ingon: "Grabeeeng mahala na
man ros plete, uy; ihatod gyod ko didtos duols among pultahan, Dong,
kay kanse tas plete ngiyawa" dayog tunol og tibuok singko pesos nga
naglangsi lang sa daghang namilit himbis sa tamban-tuloy, sarang
kayasa!). Ang paradahan/tamaan ra para Guadalupe ang way nag-estambay
nga traysikol (kansang mga drayber, mga nawong ray akong nailhan, igo
ras pagyuyango-yango ug mumira-mira sa bisan asang dapit magkasugat-
sugat labi nag sa lagyong mga tabo: San Antonio, Goyong, Ilihan,
Kawit, Tambongon).

Humag panap-ong sa iyang ilong sa binitbit nga panyo,
miingon: "Nagdali man god ko. Ihatod lang ko, bi?" Misugod na siyag
tikang sa pinasobra nga tapaludo sa saydkar bisan wa pa siya
makakitag timailhan kon mosugot ba kog dili. "Mosabot ra tingali ang
mga drayber para ngadtos amo, uy, kay wa pa god sila dinhi."
Nanighapon kuno siya dinhis lungsod gahapon kay may giduawng karaang
klasmeyt su'd dinhas Pedro's Compound ug wa siya kahibawo nga ligas
na diays pamahaw ang biyahe para ngadtos ilaha, Guadalupe.

Morag sakto siya sa katarongan, da. Gawas pa, unsaon nako pagbalibad
nga maayo na man kaayo niyang pagkahimutang sa unahang lingkoranan sa
saydkar. Pero: "Morag kanse man kaayg ikaw rang usa, Miss. Paabot-
abot sa tag laing pasahero, ha, bisag usa o duha ba gyod nuon para
makatabla-tabla tas gasolinag 2T."

Ang tinuod, gusto kong moingon siya nga bayran lang nako ang imong
balig usa ka biyahe pero matay, nagpaugat pod ang kanahan. Di man sad
unta ko makaingon nga pobrehon siya kay sa iyang pamanit, artehon ug
sitsirika man kaayo nga gipalutaw sa hayag niyang meyk-ap. Gani, ang
iyang pahumot miilog man sa kalangsi sa akong saydkar nga wa nako
kahugasi gahapon human nakog hatod sa isdang baga-baga (nga usahay
nganlan namog awtobus kay ang kolor ining isdaa parehas gyod sa
pintura sa mga trak ni Corominas: puwahon nga dakoog mata, way ayo
tuwahon, sugba ra gyod, un-onan ba hinuon, pinauga) ni Marlinda-
Biyuda sa tabo sa Ilihan.

Apan sungog sad tingalis kapalaran, wa gyoy laing pasahero nga
miabot. Nahibawo ko nga udto-udto sagad ang kusog nga sakay para
Guadalupe pero nanaghap ko nga naay taga Guadalupeng pasahero nga
nasaag arong mga orasa ug nia sas palibot lang sa merkado, nagpaabot-
abot sag kasakyan. Ang mga taga didto gong dapita tagsa ra man
motugbong nganhis Bogo kay, gawas nga mahal-mahal lagi ang plete,
magtultol na man lang sila sa ilang pangarbon matag tabo— Huybes ug
Domingo— para dala na lang pong panimba apil na ang bisan unsang
katuyoan sa lungsod.

Nagsigeg panaguto, pangusmo, panuguto, pangusmo ang babaye. Duna
siyay gibagulbol nga siya ra say nakaklaro og unsingalan to.
Nakasabot ko nga gusto siyang makaulig temprano. Pero ahak, na! Labaw
pa nakoy nagbitik sa utot kon siya rang usa akong kasaran paglabyog.
Ang iyang kaguwapa dili ikapuli sa gasolina nga magasto para ngadto
lang sa Guadalupe, sa akong kuwenta-kuwenta lang. Hinuon, di lang ko
kaseguro kon di ba nako siya idagan, libre pa gani tingali, kon:
ibutang ta pananglit nga uyab mi, kay kapila ra bay pagpaplat-plat,
uy, magpadaot-daot bas makina hala, palyado man akong spark plug, Day
Kolasa (depende kon unsay iyang ngalan) ato usa ning hinloan,
ligwatan aron mopino ang kayo, unya suot dayons pila ka tudling sa
katubhan sa mga Dy aron lahi ang hinloan, lahi ang ligwatan, lahi ang
pakayohon. Apan, hesusmaryang balaan! Nangita kog kuwarta, dili
hinigugma.

Laing katarongan nga nakapakulkol sa akong kursonada paghatod niya
mao sad lagi ning kalay-on sa Guadalupe wa na lay labot sa libaong
nga morag mga buho sa sungkaan nga gipang-atang sa tunga sa dalan.
Unya, dako-dako sad god ning Guadalupe. Uroy kon adto ni siya
magpahatod sa bawnderi sa sunod baryo, sa Kumbado ba o duol adtong
gipuy-an nilang Rizza Costramos, klasmeyt sa uyab nakong estudyantes
CRMC sa una, Lorena Lahoylahoy— hesussss!— puwerteng layoa! Maaylagig
makapasahero ko inigbalik, pik-ak-pik-ap, unyag hanoy lang? Maong,
aahhh, paugat sad ko. Ada, mibagulbol pod kog ako nga ako ra say
nakabatig nakasabot.

Apan bisan ning mga orasa karon, saylo na tingalis tingpamahaw (kay
ang puto-maya nga gibangil-bangil nako morag nawad-an nag kalag su'd
sa ginhawaan, haw-ang na, lami na kaayong ihigop og tinuwang kitong
didtos karenderiyang Henry, kinamot lang kay ang maglugsot nga kan-
ong mais sa gingi-gingi sa tudlo makatabang man pagpalami sa
pamahawng inato, linarang ba nuong pawikan paresag puso, aguyyyy,
haskang hagkota inigpanug-ab labi nag balahan og bugnawng Jaz o
Sparkle ba), wa pa gyoy bisan usa lang ka traysikol nga para gyod
Guadalupe kay ako na lang unta ni siyang pasakyog lain. Nangabli na
lang ang mga tindera sa JM Agrivet, wa gyoy bisag anino na lang sa
laing pasahero nga para Guadalupe. Tungod sad tingali kay B-7 lagi
tawon ang sipra sa akong traysikol. Di sad ko kasinggit
nga "Guadalupe mo dinha, Nang, Nong, labyog ni…" kay basig mabatian
kos taga BTO, na, samot ang demalas. Buot na unta nakong pakanaogon
ang babaye sibaya bag unsa siya kaguwapa, unsa siya kasitsirika. Apan
nakahunahuna ko sa bag-ong giseminar sa taga BTO nga kamong mga
drayber, aymog pamilig pasahero aron makaingon ang taga lagyong lugar
nga buotan kaayo ang mga drayber sa Bogo.

Giagian na lang ko nilang Pauling, Aran, Eddie-Gamay nga gisakyan sa
mga lab-asera sa Nailon. Miagi sad si Wilmer nga nagkarga sa mga suki
unta nakong estudyante gikan gihapon sa naandan nakong ruta: Siocon-
Nailon-Gairan-Bag-ong Karbon. Matay, hurot akong ibog nila nga sayo
pa gani kaayo, puyde na gani tingaling mopahuway ngadtos bagsakan,
magtong-its-tong-its, hantak-hantak bag ginagmay kon magkamingaw ang
tamaan… libre nang datahan/adlawan sa Norkis (kay sagad ning among
mga motor inutang man tawon).

Pinugos na ang pangigham sa babaye. Miaksiyon nag kaguba iyang nawong
sa pinugos gihapon nga pangusmo. "Unsa, di pa gyod ta manglarga? Kon
nanglarga pa ta ganiha, hagbay ra unta tang naabot. Mao gyod ning mga
drayber ba, idugay-dugay kag larga aron hagdon nga pakyaw na lang.
Aypamilig pasahero, uy. Mora pog say baho ining imong traysikol nga
mamili mang kag pasahero." Sus, dakoas iyang luwa.

Labaw pas gipitkag lastiko akong dunggan. "Di baya sad, Miss. Kon
mamili pa ko, ikaw na tingali ang kinaguwapahan nakong napasahero
sukad kong nakat-og gunit sa manobela. Ako na tingali ang
kinasuwertehan kay nakapili ko sa unsay angay pilion sa usa ka
drayber. Na'ay, kita ka adto nila, o?" Gipabudlot ko ang akong simod
ug gitudlo si Celso nga nagsigeg katawa, nagsangkiig sa manobela, ang
iyang panan-aw nagtapon-tapon diri nako ug sa babayeng ako rong
pasahero; da, hapit lagi mabanggang amaw (maayra!) sa pinasobrang
gutter duol sa ayohanag relo ni Narding Susvilla. "Ibog gani tingali
kaayo nako na ron sila kay sa kadaghan sa mga drayber, miabot na man
kunog kinyentos kapin, wa pay labot anang mangawat-kawat og sulod
dinhing taga Medellin ug diin pa nang uban, atay! mayra bag may mga
prangkisang mga animal… sus, ako gyoy imong napilian! Pero sabta sad
god tawon ko. Buhi-buhi lang god ta. Esmol taym ra god tawon ning
amo. Kuyaw pa kaayo. Kibawo ba sad ka nga iniggunit namo sa manobela,
tua nas menteryos Corazon ang pikas namong tiil?" Wa na lang ko
mokomentaryo bahin sa giingon niyang lang-ig nga baho kay tinuod man
sad, hehe.

"Ah, di na namo na problema. Unsay gusto nimo? Mangadto ba nuon tas
BTO? Kibawo ba ka kon ig-unsa ming Danny?"

Mosinghag na gyod unta ko, kahunahuna ganig laparo sa babaye bahalag
mangapreso, kay gibatyag nako nga napanamastamasan ang garbo nako
isip traysikol drayber nga labihan nakong amping bisag pinobre lang
ni, ginagmay lagi. Apan paglitok gyod niyas ngalang Danny, mora kog
daob nga gikalitag ihi, nawad-an sa umoy. Si Danny ang dako-dako sa
BTO. Mikalit lag sakdap sa akong alimungawong ang gisugilon ni Eddie
adtong may pasahero siyang "gitigbas" niya gikas pantalan. Naatol man
sad god to nga dad-onon sa Verallo iyang anak-kamanghoran kay na-
dengue man kaha to. Sus, anak man diay tong Danny ang iyang
natigbasan. Nabawo lagi siyag luhod-luhod kang Danny nga di lang siya
embargohas prangkisa…

AW, kon hawod lang sa padaganay ang gipangita, makasulti silas
Pauling, Eddie-Gamay, Tata, Wilmer ug kinsa pa nang mga tigbiyahean
sa ruta sa B-7 kon kinsa gyoy giilang haring gangis mopadagag
traysikol. Daghan na ang mibadlong nako nga hinay-hinay lang, Bay
Ting, unsa may dalian nimo nga daghan mag suplay sa bendita si Padre
Figues kon panahon na gyong mangatubang tang Sampedro (labi na adtong
kakita gyod sila kon giunsa nako pagpapilit ang bamper sa akong
traysikol sa traysikol sad sa Celang's Bakeshop nga puno sa pan para
deliber, mitila-tila nas 100 kph ang akong speedometer, nga kon tan-
awon sa layo, matod pas hinubay ni Girmo, mora na kunog iro nga
naglambang ang duha ka traysikol). Pero matayg patuo ba ko. Sa
paminaw nako, ang kagawasan nga makab-ot sa tawo sa tulin nga padagan
lupig pay kagawasan sa utang. Ug puyra pangandoy, wa pa gyod nuon ko
kasuwayg kadisgrasya nga unta, matod nila, harabas man kong
mopadagan. Tanang pasahero nga misakay nako, kaluoy sa Diyos nakauli
sa ilang destinasyon nga kompletog ngipon.

Basta magdangadanga na ganis linyahan ang traysikol nga binudlisag
asul, kansang gitakod nga motor mao ang Yamaha RXT-135, daghang
pasahero ang mangluspad ug gani ang uban, dili na lang gyod mosakay,
dayog tulibagbag "ah, wa man kaayo ko magdali ba" mag-antos lag
paabot kon kang kinsang sunod daganon, sagad adtong Pauling kay kuno
tiguwang busa kumpas ang pinadaganan. Silang tanang taga didtong
dapita nasayod nga inigsaylo nako sa ilang Pidang sa Gairan, diin wa
na kaayoy balay, ang makina sa akong traysikol mosugod nag satong nga
morag may sakay nga pugante nga hadlok hiabtan sa mananakop, labi na
kay tanos kaayo ang sementadong dalan paingon sa Nailon.

Ang mga drayber sa habalhabal kun traysikol nga nagmanehog susama sa
gidrayban nakong modelo (nga largohon lag litok— 135),
makatestimoniya sa pagkapanuway modagan ning motora (puyra lang
adtong mga habalhabal drayber gikan sa San Remegio hangtod sa Daan
Bantayan nga nangasensiyo ang bagulbagol, gipatay lagi ining 135,
gipatay nga way preso-preso). Tinuod nga lupigon ni siya sa arangkada
nianang four-stroke nga Honda nga maoy uso ron, 155cc man kuno ang
displacement ana. Maayo sad baya na modagan labi nas arangkada. Pero
ako mismo makapamatuod nga anha makita ang katag sa subidas Libjo
labi nag kargados isdang binanyera kay mapugos man ang drayber
pagpalahutay sa primera-segunda. Kahibawo ko nga pugdawon ang clutch
lining sa mga four stroke dinha kon ilang i-half clutch-half clutch
kon di na madalag bira sa primera aron lang makapatong sa patag sa
Caduawan. Sa patag sad nuon, kon motila na sa 80 kph kining 135,
mabati dayon ang hadyong sa turbo (kay mao niy ilang ingalan sa morag
bao nga nagtakirong ilawom sa tangke nga, segun sa esplikar ni
Baristo-Mekaniko, modugang ning piyesaha pagpaentra og hangin sa
makina pagpiga og dugang puwersa) nga morag duha nay nagbunlot nga
makina, ibugok-bugok lang hinuon lagi ang gasolina, pero ang dagan
makapasaad sa mga pasaherong taslakan nga "sus, kon makaabot lang kos
amo nga way tatsa, managkot gyod kos kang Sr. San Vicente Ferrer o sa
Migo Poy ba kaha sa Antipolo". Sa akong paniid gani nga bisag menoran
pa nimo gikan sa dagan nga otsenta, ang makina mora lang gihapog
gisudlag demonyo...

SA pupasiplat nako sa samin, siyok kaayo ang dagway sa babaye.
Pagsaylo namo sa eskina sa mga dalan Dela Viña ug Capt. Aballe, igo
lang kong mirespetar og tunob sa preno dungan ang pagwilwig gamay sa
manobela kay mitabok si Ma'm Baring, maestra nako sa greyd por (nga
bisan kanunay kong hilabayan og tsok "hoy, Osting, Eustaquio… eyes to
the board" mirespetar man gihapon ko niya). Nahakupot ang babaye sa
dasbord nga morag nakalimot sa nahinawayan niyang kalangsi sa akong
traysikol.

"Ah… eh… hinay-hinay lang sad kay morag kusog ra ning dagana. Wa man
kaayko magdali ba."

Ah, wa koy tingog-tingog. Sa hunahuna nako, mmm, kusog god tawon, di
pa ni mao, Day. Tan-awa nya, o, ig-abot nato didtos gamayng tulay
duol-duol nas Guadalupe, tan-awon natog di ba ka kuyapan sa kalisang
kay di gyod nako menoran, targeton ra nako ang running board sa tulay
nga kahoy, kalusnagon na ra ba to, lubagon gyog tamas ginhawa ang
gasolinador. Sukad karon, di na ka kalimot nakong koleraha ka ug
kining biyahea ikapanulti nimos imong anak, sa imong apo, sa apo sa
tuhod, sungkod.

Nakita nako nga misugod nag tubod ang iyang singot. Misugod na sag
kaanod ang iyang meyk-ap. Mora nag nukos ang iyang nawong nga nag-
usab-usab ang kolor — moputi unya moitom. May witik sa katagbawan nga
akong natagamtaman.

Namatikdan nako ang mga welder sa Chremjem Metal Craft nga nahanunot
ang mga nawong paglingi kon kinsa kining drayber nga morag giyawaang
nagpalatos-latos og dagan bisag nia pas bisinidad sa lungsod. Mikilab
lang sa akong panan-aw ang tindahan ni Seng Kee (nga unta ganahan man
kaayo kong molingi-lingi dinhi kay naay bag-ong tindera nga
guwapahon; si Tata maoy unang nakadiskobre nga puwerte ganing sukoang
Luz pagkahibawo nganong adto nas Tata magpalitag 2T nga naa man untay
daghang namaligyag takos-takos lang sa merkado). Sa Parke, gipara kog
mga estudyante pero wa ko patental, bisan ganig menor na lang, puslan
man ning inatay ning lakawa ni. Unya mikurbada kos ilang Porsing Luna
(diin nasiplatan nakong dinha ang tiguwang sa pultahan sa gipaabangan
niyang puwesto kauban si Gremer Reyes kay parehas man ni silang
rayter; di tingali ni sila maayong rayter kay di gyod ko kasabot sa
ilang mga sugilanon, gawas lang kon gitikgitik kay maayo kaayo ni
silang manuwat og ingon ani, lagmit bahin na sag gitikgitik ilang
giestoryahan ron, atngan nya nako sa Bisaya kay mao man niy
kalingawan namo kon hinay ang pasada maudto, kana lagig mabinlan pa
kog kinabuhi ining biyahea, animal!).

Paglugsong sa CRMC, nasundan nakos Cleto (Anacleto gyod ni siya pero
usahay nganlan nakog Clitoris ning tawhana in onor adtong nabasahan
nakong estorya sa Bandera; Iningles man diay kuno nas tinggil nang
pu'nga, sarang kinataw-anay namong mga drayber; otro sad ni siyang
nakakat-og panigbas kay manganakay tawon iyang asawa nga tinaban kuno
niya adtong nagdrayb siyas serbis ni Dodong Junnie Martinez sa Cebu
City) nga para Hagnaya tingali, apson ang biyahe sa lansa para sad
Sta. Fe. Inay mopreno gisantak-santak nuon nakong gasolinador. Da,
pidpid laging amaw nga nakamatngon nga gisangkil-sangkil ang luyo sa
iyang mud guard (nga di na nako mabasa ang CLETO THE GREAT nga iyang
gipaletra didtos ilang Berong Escolar kay nabulit ni ron sa lapok,
ambot diin ning katunggana niya makuha ang iyang pasahero ron).
Pagtungas nakos Esso, gipiga nakog maayo ang segunda, pinakagit gyod.
Didto na nako ipawos ang tersera duol-duol nas simbahas Iglesia.
Paskang ngilngiga! Ang tingog sa makina, morag ayroplanong nawad-an
sa giya.

Sa napanid-an nakong kusog sa motor — kon kusog lay gipangita — wa
koy ikasulti. Wa gyod gani mokala o moaksiyon bag overheat kay sakto
man sad ang ariya sa bomba sa asayte, 2T, plas pang bag-o laging
gidekarbonays ang piston sa deposito sa karbon. Wa say kabalak-ang
platino kay CDI man ang electronic components ining 135.

Pagsaylo nas munisipyo, nakita kong morag sinilhigan ang lapad nga
highway paingon sa Cebu City kay wa gyoy bisag usa na lang ka
sakyanan nga nagtikawtikaw. Gitarap ra nako ang gamayng bahada sa
Marcella hangtod sa FRVMFC. Karon, duha na ka kamot sa babaye ang nag-
angkla sa duha ka kilid sa saydkar.

"M-monaog na lang ko. D-di pa k-ko gustong m-mamatay…!"

Kini bang naa tay gidahom nga isulti sa usa ka tawo, bisan pag
hagawhaw ra o naa ba kahay laing langas (sama lagi ining badyong sa
makina sa motor karon) nga makasamok sa atong pagpaminaw, tataw man
kaayo, tataw nato ang unsay mogawas nga pulong sa baba sa tawo, morag
panultihon sa salida nga dugay na natong nakita. Mao na. Mao ni ron.
Tataw kaayo nako ron ang iyang gisulti. Pero haym ba… nagpabungol-
bungol lang ko nga wa kunohay kabati tungod sa kakusog sa andar sa
makina nga nagpakita sa kaandam niining mobunlot ug labaw pa sa
gikusgon sa dagan niini karon, 100 kph na.

Miaksiyog kunol ang kuwarta martsa sa tungason paingon sa eskuylahan
sa Montesorri. Gilibkas ko ang tersesa, kanaog sa segunda. Pautong na
man. Gipasiplatan nako ang side mirror. Mmm, way nagsunod. Sa unahan,
ang kagang-kagang rang trak sa Bogo Fire Station ang akong nakita nga
may purohang ikasugat. Pero kahibawo kos dagan ining traka kay adtong
pagkasunog sa Campari, uling na man lay ilang naabtan (ug nga bisan
pag naabtan nila ang dakong kayo, unsa pa may ilang ipasirit nga ang
kakusgon sa tubig sa busloton nilang tangke, mas kusog pa man tandi
sa sirit sa ilang hose; sarang ahaka, kusog pa tingaling ihing
Konsehal Dading). Busa, nakaseguro ko nga di mi mag-agbat, mag-ilog
kinsay unang makalusot sa simangan para ngadtos Guadalupe, maunhan ra
nako silang Fire Marshall Tosong Estudillo.

Ang traysikol nga wa kabatig menor, miaksiyog barag sa kurbada dayon
nang sulod sa entrada sa Dakit Elementary. Kadtong mga estambay sa
tindahan nilang Pilar Catarata (nga tua nas Merika kay nakabanag
datong Kano nga tag-iyag paktorya kunos tsokoleyt, ambot tinuod ba,
mao may estoryang gipalakaw sa mga reporter sa radyo-baktas sa
lungsod), nahanunot ang mga nawong diri namo. Namorag sigbin ang
traysikol nga nagkalingawg layang nga namili-pili sa di kaayo lawom
nga libaong nga parte sa dalan. Karon, dili kay tingog ras motor ang
mabati kondili hasta ang hagurob, hinugangkol, inigot, ug linagaak sa
bisan unsang luag-luag nga parte sa traysikol kay gisugdan nag bola-
bola sa libaong nga di makaog iro.

Maoy giseguro nakog libre ang pangunahan ug pangulhiang ligid sa
motor batok sa libaong (kay sarang mahala ra bas bearing sa Bogo
Cycle; naay sa ubang namaligyag replacement parts, barato-barato ra,
pero mora mag pinangahoy na sad adtong mga motor nga daan-daan na,
ingos Paran). Ang side wheel nga nagsamual sa libaong (nga
makapahinumdom sa pangutana kon hain na ang gobyerno dinhing dapita),
nahaitsa-itsa dinuyogan sa pagkinagiit sa sidewheel spring. Ug sa usa
ka pagkilab sa akong kahimatngon, ang babaye dinha na sa sawog,
nagyaka, morag nalibang nga gitubol, nagkupot sa patonganan sa
lingkoranan (kay karon wa na dinha ang lingkoranan, ambot diin ra
kahang libaonga mahaitsa, bag-o ra ba to nakong gipa-upholster sa
kang Tonying Pabillon), nagpuli-pulig sudlot ang iyang luha ug sip-
on. Alsa og diyotay iyang sampot kay kon iyang iyaka gyod sa sawog,
ambot kon di ba kaha madugmok ang iyang pangiyoran sa ngilngig nga
inayagay sa traysikol.

Dili na usa ka babayeng guwapa ug sitsirika ang akong nakita sa
samin. Kon unsa siya kaguwapa ganiha didtos merkado, siya karon ang
babaye nga di pangandoyon bisan sa kalalakin-ang apikig nawong: ang
iyang meyk-ap gibanlas na sa iyang luha— ang lipstik nayutik na sa
iyang sip-on— ang iyang kaarte nahimong pulong sa pangaliyupo nga,
bisan di nako mabati taliwa sa nagkagubot nga kalibotan sulod ning
biyahe namong sinukdanay sa kabuang, nakapatagbaw sa gipaabot nakong
linugdangan. Ha! Hala, sumbong! Bisan pag adto ka sumbong kang
Secretary Lantion o bisan kinsa dinhang dagkog tai sa LTO, di tika
atrasan! Mmm… wa man gani sila kalimpiyo anang mga pikser sa ilang
opisina!

Paglugsong nakog gamay saylo sa Alpine Subdivision, tul-id na ang
dalan— tul-id, patag, mga kapis duha ka kilometro tingali ang katanos—
pero mao ra gihapon ang giladmon sa mga libaong, abog pa bay imo.
Apan wa na nako hunahunaa ang mga libaong. Ang nagdayak sa akong
hunahuna mao ang mubong tulay sa di pa moabot sa Guadalupe. Kining
tul-id nga dalan maoy himoon nakong lantsing pad sa kataposang
hurnada ning akong kabuang, kon kabuang man ganiy itawag ini. Anhi
nako ipakita ning bayhana ang kamangtas nga wa pa gyod tingali niya
masinati sukad siya nakakita sa kahayag sa kalibotan.

Segunda, pautong. Tersera, pautong gihapon. Dayong libwas sa kuwarta.
Ang turbo sa akong motor morag nakakat-og kabuot sa akong paminaw,
morag dinha ra sa akong kamot ang iyang paghiyak, ang paghigop og
dugang hangin abag sa akong laraw sa dugang puwersa sa makina. Kon
unsa kakusga ang hagiyong sa makina, ang hilak sa babaye, (aw, di
lang kay hilak, tiyabaw na gyod) mora pog may iyang turbo— giturbohan
sa iyang ilong nga dili hangin ang gihigop kondili ang linghod nga
sip-on nga di ra ba sad niya masaphid kay ang iyang duha ka kamot
morag iya sa usa ka tawo sa kahimtang nga kahulgonon sa pangpang, di
gyod mamuhi bisan pag magkinaunsa ang kalibotan.

Karon, naklaro-klaro na nako ang mubong subida. Inigtagkas nako anang
sagkaona unya lugsong gamay mao na ang mubong tulay, kahoy. Ang
speedometer mihawok na sa 110 kph (kining tingoga hinuos makina kon
di pa lang libaongon ang dalan, lagmit mipilit nas 140 kph). Di na
god unta kinahanglanon nga mo-low gear pa kay ang kalatos sa dagan
nga gihandos sa kabug-at sa traysikol, igo nang makatungas sa gamayng
subida. Apan aron mamentenar ang kaisog sa makina, mitersera gyod ko,
pangandam lagi sa tinguhang pagpalagpot sa espiritu ning pasahero
kong turtugok og ulo.

Sa dihang nahatungtong na ang traysikol sa kinaibabawan sa tungason,
nakita ko na ang dapit nga nahimutangan sa tulay. Dili tiaw ang akong
kahibulong nganong dunay daghang traysikol (nga nailhan nakong pulos
ila sa taga B-9) didtos pikas tampi sa tulay. Unsa ba kahay nahitabo?
Nia ra man diay ning mga karaho magyampungad dinhi mao diayng way
tawo tong ilang tamaan, di unta ko kahatod ining pasahero nakong
nagdala las tigaw.

Ang dugang pa gyod unta nakong paglubag sa gasolinador, nga
nasugniban sa mitubong hambog sa akong kahiladman labi na kay nia
diay magtan-aw sa pagahimoon nakong show, kalit lang nahauknol. Wa
koy nakitang tulay nga kahoy, ambot kon hain ra, natiwas na tingalig
kaguba.

Ning kakusgon, plas pa nga lugsongon lagig gamay, wa na koy
kahigayonan pagpahunong sa motor. Dili na akoy nanag-iya sa kontrol
sa distansiya ngadto sa tampi. Ang dagan nga akong gikalipay kaganiha
karon nahimong usa ka urom. Kon akong prenohag kalit, di kaha ko
itrapo ngadtos daplin, pidpid bas katubhan o sa unsang mga sabod-
sabod dinha sa daplin sa dalan? Mao nga…

MGA anino sa mga tawo ang akong nakita, naggabas-gabas.
Nagkalandrakas ang mga sulti, pulos gikan sa kaibabawan. Pero wa koy
naklaro kay morag nabungol pa ko, dili lang sa tingog sa motor,
kondili sa kawras kaulaw, bisag di na lang apilon ang kakuyaw sa
nahitabo.

"Sus, ang kinangilngigang mopadagan sa B-7 maayong pagkahulog sa
putol nga tulay sa Guadalupe…!" Sa akong kukarkulo mao gyod to,
labing menos, ang unod sa mga sulti-sulti didtos kaibabawan gikan sa
mga drayber nga morag nakalili og nagremedyohay dinhis ubos.

Hesuusss, wala na koy karsadang nakita! Mga kabaw nuon nanglumpat,
nanungtong sa bisan hain sa duha ka kilid sa nagkakighod nga sapa
diin sila gipanghigot; nangakugang sa kalit nga tinugibaw di pa lang
dugay. Wa sad ko moyanghag kon kinsa ang nanan-aw kay gilikayan nako
ang mga matang maluluy-on, nga seguradong para gyod nako, karon
nabanabana nakong nanagdungaw tingali sila dinhi sa sag-od sa sapa
(nga gipuy-an lang unta sa mga uwang ug piyo). Di ko angayng moyango
nila, sama sa pagabuhaton sa usa ka bohemyo nga drayber kon
ikahinagbo ang isigkaingong drayber, kay gibatyag nako nga di ko ron
drayber parehas nila. Wa koy kalahian sa manikopayg kasili nga
nabulit ang lawas sa lapok (tai pa gyod gani tingalis kabaw kay duna
may morag di maayong baho nga miesponghar sa palibot) niining
lunangan nga akong natimpasawan. Paghibalik sa akong alimungaw,
nakita nako ang babayeng akong pasahero nga maoy pagkahumag lugit sa
iyang estep-in, gibitbit, ug dayong bigiw og dagan, way lingi-lingi,
wa gani magbilin sa iyang pamilete, nagkalubong-lubong sa tagatuhod
nga lapok sa sapa nga talihubas na, subay ngadto sa unahan nga wa na
ko masayod kon asa sangko, wa sad koy tinguha nga masayod, peste!

Paglingi nako sa pikas kilid, nasabak sa hanap-hanap pa nakong panan-
aw ang akong traysikol nga morag anananggal nga nagtuwad (kon tinuod
man nga magtuwad ning tagibanwaha kon maoy nay moatake), ang atop na
lay naggimaw. Maayong pagkaugbok sa simod sa traysikol sa lapok,
nagburo-buro ang makina nga daw nagpahuwas sa iyang kapungot (kay ang
tambutso gisugdan nag sunop sa lagom-lagom, baho-baho nga tubig),
unya namatay rag iyaha, maay gani kay siya ra, ako buhi-buhi pa— oo,
buhi pa, pero gihinay-hinayg patay sa kauwaw sa makasunog nga mga
panan-aw. Hapit na gyod unta manglighot sa akong baba ang labing
hagtik nga pamalikas pahinungod niining lapok sa sapa nga naugbokan
sa akong traysikol— ang baho nga lapok nga maoy mipakauwaw nako
atubangan niining mga drayber… apan mao ra sang lapoka ang miluwas
nako nga karon, kon di pa tingali tungod sa morag kutson nga kahumok,
mabinlan na lang tingali kog pipila ka piraso sa ngipon, gusok; panit
ug unod mangahukab tingali, tuwaytuway mangatangtang, patay pa gyod
gani tingali. Ang pamalikas nahimo hinuong hilomon nga pasalamat.

Sama sa babaye, gihinay-hinay sad nakog ligwat ang nalubong nga
tsinelas, ug mihangad sa mga drayber, gidawat ang tanang panan-aw—
ang maluluy-ong mga panan-aw— samtang sa akong pandungog nahimong
bakgrawon ang inga sa lisang nga mga kabaw…
(KATAPOSAN)

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat

2009-03-02T07:32:00.001-08:00

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat
Sugilanon ni Omar Khalid
[Mananaog gihapon ni sa usa ka tigi niadtong 2003.]

NAMAT-AN ko siya nga piskay ug puno sa kinabuhi. Kini sukwahi sa
akong nasaksihan kaniya sa milabayng buntag. Tingali may alibyo ang
iyang samad nga akong gipanghampolan sa lapyong mga salibunhon. Wa ko
siya tandoga sukad sa iyang paghibutho nga samaron ug puno sa mga
pangos. Nagtuo ko nga ang pagtukbil kaniya sa maong panghitabo dili
makaayo. Ang maong kasinatian may iya ra unyang dapit sa kahasol sa
tawo nga angay iasoy sa tukmang higayon. Kon unsa man, nagtuo ko nga
kini sama sa tanghaga nga gikipi sa dagat.

Layo ang latos sa iyang panan-aw samtang naglantaw lahos sa bentana
sa payag; milawig sa nagrumpi nga dagat… gidagsa sa dapit nga dili na
maabot sa akong pangagpas… nagbilig hagit nga kanunayng nagtunol og
kalibog sa buot magpakisusi. Nahimong pangutana ang iyang pag-abot
ning akong payag daplin sa baybayon kay wala man siyay gikasugilon
kanako. Natugkad ko nga ang tawo usa ka anod sa kapalaran apan niini,
siya way gikasugilon.

"Ania ang imong pamahaw," gitandog ko ang iyang paghitiltil sa
kahilom nga nag-akbo sa salingkamot sa tamboanan.

Mipasalamat siya ug gikab-ot ang pagkaon. Miyaka siya sa salog nga
nag-igno nga di hisagirohan ang dakong samad sa iyang paa nga
gibugkosan kog dugnit nga saguran. Miping-it ang iyang nawong samtang
mipugos pagbakyaw sa iyang mga bukton nga nagan-os sa pangog ug bun-
og.

"Ang imong pag-atiman kanako nakahasol kaayo sa imong kinabuhi."
Gihanggop niya ang lugawng lanot nga gitambawan kog diyotayng una sa
ginamos. Nalipay kong sa unang higayon, giganagan siyang mikaon.

"Unta og nakalusad pa ako, makasuwa unta ikaw ug til-ogon. Apan
kining kulyada maoy mabasol."

"Ayaw kanag hunahunaa, Iyo—"

"Berto. Berto Magpayo."

Miyango-yango siya. Unya gidumol na usab sa iyang baba ang ngabil sa
yahong nga nahipihip sa lugaw.

"Misayo kog mata aron mahuktan ang pukot. Maayo na lang manaksay
karon mentras naghasi kining hangin." Gilikayan ko nga susihon ang
iyang ngalan. Gipaabot ko nga ang tawo mosumpay ug mohukas sa iyang
tinagoan. Apan kay wa man siyay gikatubay, mipuno ko: "Ang imong
paghiabot sa Punta Cruz usa ka pangutana. Wala kay gikasugilon niini."

Nahilom siya. Ingon sa diha siyay gihagpat sa iyang kaisipan nga
nawani sa iyang pagsilibudhay. Bisan ang nag-irog nga taobon didto sa
awo nga giatngan sa mga mananaksay og gisaw, wa makakighod sa bugno
sa pagbati nga tingali anaa karon naglungkaob sa iyang dughan.
Nanghupaw siya ug nakuwadro pagbalik ang iyang bayhon sa bukas nga
tamboanan. Gilantaw niya ang nagbukal nga dagat. Sa tabok, makita ang
Isla Gimbawian nga giulang sa luag nga dughan sa bukana nga nag-unlan
sa piliw sa Punta Cruz. Walay makita bisan usa ka mamamasol nga
nagpalawod tungod sa kalisang sa habagat. Nabati ko ang kusog nga
tinapya-tapya sa dagat nga giduot sa hawon ug taobon.

USA kadto ka kaadlawon sa akong pagpangitang sa kantil. Nagtaghoy-
taghoy akong namugsay pauli samtang girumbo ang parola sa Dakong Bato
nga maoy tungdonon sa mga mananagat nga mamauli panahon sa kagabhion.
Nalipay kong naghunahuna nga nakadawi og mamsa kay kon pananglit
motira na usab ang habagat sa Negros nga nahimong tultolonon sa
panahon matag tuig, aduna akoy makuot-kuot. Misugod na niadto og liso
ang hangin nga maoy kaaway sa mga mananagat ning among balangay.
Lisod pangitangan ang bukana sa Punta Cruz kon tinghabagat kay ianod
ang batoan sa kitang kon hampakon sa bawod. Bansada ang bukana kon
tingkulyada gawas nga tugaw kaayo ang dagat. Ang mga mananagat
mapugos og dayo sa isla kay kini salipod ug isdaanon.

Si Anong nanapit unta nako nga molawig ngadto sa Gimbawian. Apan
gibalibaran ko siya sa katarongan nga naahag na sa tamasok ang kasko
sa akong sakayan. Dinhi lang una ko managinot sa bukana, giingnan ko
siya.

Maayo ra gayong wa ko mahingag og kuyog nilang Anong nga nanayo
ngadto sa Gimbawian kay nabaniog ang balita nga gisulong kuno sa mga
sundalo ang isla nga gituohang gisalagan sa mga rebelde. Igo-igo
lamang ang kamad-an sa isla apan kini nahimong tagutong sa pundok.
Napukan ang mga rebelde sa panggubatan apan sila midaog sa diwa.
Napaslag ang kalinaw sa dapit nga maoy gisaligan sa mga mananagat sa
Punta Cruz ug sila si Anong wa igdungog. Nagtuo ako nga napagan sila
sa panagsangka nga mikalas og daghang kinabuhi. Gawas sa maong taho,
wa nay balita nga nagtuki bahin niini. Ang panagsangka nahimo na
lamang kabahin sa kasaysayan sa dapit nga ang pagatpatan sa isla
lamang ang makasugid. Bisan ang habagat nga nagtultol paghapit sa
dapit way gikaasoy sa mangilngig nga hitabo.

Nagpahigad ang akong sakayan nga naglikay nga masangad ang sag-od sa
takot simpig sa parola sa Dakong Bato sa dihang may nakita akong
sakayan nga nagpundo nga daw nagpalaban sa mahait nga kabatoan sa
pangpang. Ang sinipit niini nagkuma sa batong lunggan nga gitarokan
sa parola. Ang tumoy sa pisi didto gipakgot sa pamawong sa sakayan
nga nagpugong nga dili ianod balik sa lawod.

Kalit akong gipiog sa kakulba nga naglantaw sa sakayan. Ngitngit pa
apan sinati nako ang lus-aw nga bulok-asul nga budlis-budlis bisan
pag wa ko na makita ang pintal sa kuberta. Kang Anong kini! Apan hain
si Anong? Ang kalibog ug kabalaka nagsungag sa akong kahiladman.

Giariya ko ang akong sinipit ug inanayng gipatagustos ang pisi. Ang
pundo nga nakasarap og guang lig-ong mipugong sa sakayan. Giligwatan
ko ang ulin aron batokan ang kusog nga kinabya sa dagat nga mugna sa
linamba sa balod nga midumog sa pangpang sa Dakong Bato. Gikab-ingan
ko sa tukon ang palahos sa sakayan ni Anong sa pamasin nga dili
malastar sa hawon. Gilaod sa laing pisi ang masigkasakayan. Apan dili
si Anong ang akong nasagap didto sa luwang nga hapit na saopi sa
hinubigon! Usa ka tawo nga samaron, walay bisan diyotayng salimbong,
walay panimuot nga sukad, wa ko pa ikahibalag.

Ang kaluoy nagbutad kanako sa pagbalhin kaniya sa akong sakayan.
Gibuhian ko ang sakayan ni Anong nga dali sab kaayong gisantak sa
sulog paingon sa lawod.

Karon, ang tawo nahimong binuhat nga walay ngalan sa suok sa akong
payag. Kon kinsa siya, ako wala niya suginli.

"UNSAY balita sa kagubot didto sa Gimbawian, Iyo?" tul-id ang iyang
pangutana nga mikab-ot sa katugnaw sa kabuntagon.

"Namingaw ang isla. Napayhag ang kuta sa mga rebelde human hulgi og
bomba sa militar. Nahimo kining dapit sa wa ikalubong nga mga
minatay." Gilut-od ko ang yahong ug gihangwat aron dad-on didto sa
panghugasan.

Wala siya motingog. Nasigpatan kong gilantaw niya pagbalit ang bukana
sa Punta Cruz nga karon namuway sa balod nga nakigharong sa kapintas
sa habagat. Ang iyang apapangig mibantok ug nakita ko ang paghugot sa
iyang ngabil. Wala siyay timik nga nagpaminaw sa naglinugapak nga
baybayon. Ang kasuko sa habagat sa Agosto iyang nasaksihan.

"Unsang hangina kini, Iyo?" nangutana siya samtang naglino ako sa
iyang gikan-an. Ang iyang laghaw nga tingog mikuyog sa kisaw sa mga
balod.

"Habagat."

"Unsay mahimong kahinguhaan karon sa mga mananagat nga ania kining
hangin?" natataw ko ang kahingawa sa ganay sa iyang tingog. Ug kay wa
man akoy gikatubag, siya mipadayon: "Unsay atong makitang kaayohan sa
dapit nga gasa sa kagamhanan?"

Wa ko motubag. Gipasagdan ko siya sa pangutana nga mituhop sa akong
kahiladman. Ang Punta Cruz way damgo, way pangandoy. Ang mga
mananagat naanad na sa kaparat sa dagat. Dinhi, ang kinabuhi sa tawo
gikahalad na sa dagat. Dinhi, ang tawo daw kabahin sa taob, hunas;
hunas, taob. Dinhi, ang dagat maoy usa ka basahon; naglitok sa
pinulongan nga gitamdan sukad pa sa among unang mga ginikanan.
Usahay, ang dagat manggihatagon. Usahay, hakog. Apan bisan pa, ang
dapit malinawon nga nagpahimulos sa yanong kinabuhi.

Ang iyang pangutana nag-abyog og liboan ka mga kalibog sa akong
pangisip. Tinuod, ang Punta Cruz usa ka dapit nga nataligam-an sa
panahon. Lahi sa lungsod nga nagsapot kanunay sa kalipay sa kalag.

"Ug ang Punta Cruz nakontento? Samtang sa pikas tampi… sa laing mga
baybayon, ang tawo nagkaon sa kabuhong ug katagbaw sa kinabuhi…"

"Ang tawo sa yuta walay mahimo. Kita ubos sa usa ka kagamhanan. Angay
nga makontento sa unsay anaa." Gikab-ot ko ang upos sa inunay nga
gisuksok sa lugpit sa bungbong ug giduom.

"Aduna kitay mahimo, Iyo. Usbon ta ang hulagway sa katilingban. Kita
maoy mousab niini alang sa atong mga anak."

Nahimalingka ko. Wa ko ikahimuot kining iyang gisulti. Nganong
tugawon man ang kamalinawon sa Punta Cruz? Ang mga mananagat
nagpakabuhi nga malinawon. Apan kining tawo nga nagsandig sa
katarongan nga iyang nakit-an may tinguhang mousab sa nawong ning
among dapit.

"Ang Punta Cruz nakapasig-uyon sa habagat… ug kini nabuhi sa maong
paagi. Nganong ikaw dili mosalindot sa napalgang prinsipyo? Mokuyog
ka sa huros sa hangin. Sama sa habagat…" Gitutho ko ang gimaskadang
tabako didto sa gawas.

"Napukan diay kamo sa habagat!" matod niya sa gusbat nga panagway.

"Unsa kana?"

"Ang habagat may kapukanan kon pangitaon mo ang iyang kasingkasing."

"Dili mahimong batokan ang habagat. Malipoton kini. Bisan ang dagat
wa pa masayod unsaon kini pagharong. Dagatnon ako ug nasayod nga ang
habagat angayng pasagdan sa iyang kabangis."

"Dili, Iyo. Mahimo ninyong batokan ang habagat. Mahimo kon tinguhaon.
Oo, mahimo…"

Wa ko hisabti ang iyang gipanulti. Ako walay tinguha nga mokalawat sa
iyang hunahuna. Apan sa hilom gidayeg ko ang iyang kamahayagon. Ang
batan-on may luna sa iyang katilingban kun sa unsa mang butang
balaanon nga siya lamang ang nagtipig. Apan kini lapsaw sa akong
panabot.

Nanaog ko ug mipaingon sa dakong punoan sa bituon diin nagbitay ang
akong pukot.

GIKAHIBULONG sa balangay ang iyang paghiabot. Ang akong payag
nahimong unod sa pakisusi sa mga molupyo. Naglabi ang pangutana kon
kinsa kining hitsuraan nga tawo nga mikuyog kanako pagpuyo. Gihupay
ko ang ilang kabalaka nga ang ilang nakita usa ka di iglayong
paryente sa namatay kong kapikas. Kini mibakasyon ug nakaayon sa
huyuhoy sa baybayon. Si Maning, pamakak ko kanila sa tinuod niyang
ngalan, tawong mahigalaon ug nahigugma sa kinabuhing dagatnon.
Nakakaplag og kagubot sa siyudad ug nakahukom nga anhi magpalabay sa
panahon, hinubay ko kanila.

Nahiayon ang tawo sa ngalan nga gibunyag ko kaniya. Nadayag ang iyang
kaambongan dihang nagpaawot ug namarbas. Wa ko na tinguhaa nga
masayod pa sa gikumkom niyang tinagoan. Iya na sa kasaysayan ang
pagsusi kon kinsa siya ug diin gikan.

Nahikatawa ko dihang usa ka hapon sa Mayo, nalantawan kong may kauban
siyang dalaga nga nanglibod didto sa lapyahan. Matahom ang dalaga ni
Kompare Imong ug walay ulitawo nga wala mangindahay sa iyang pahiyom.
Mingaw ang baybayon kay wala pa makatakas ang mamungsoray didto sa
danghiligan. Nagpadinguldingol lang kong wala magkabana kanila
samtang nanastas sa gabok nga bahayan sa akong taksay. Nanglingkod
sila sa akong sakayan nga nagdungas sa baybayon.

Usa ka gabii sa dihang kami nanghigda, siya miingon kanako:

"Iyo, nahigugma ako."

"Kasaligan si Minda, Maning."

"Apan dili ako angay sa kinabuhing minyo. Luhag kaayo ang akong
kalag… ang akong kinabuhi may laing rumbo. May nagtinguha sa akong
anino."

Gihinubayan ko siya sa nahitabo sa akong pagtugbong sa lungsod. Ang
mga tawo sa merkado nagubot kay dihay usa ka kompaniya sa mga sundalo
nga nangita sa pangulo sa mga rebelde nga kuno nakaikyas niadtong
pagpuhag sa Gimbawian. Apan niini, siya wa maggunok. Ug sa dihang
buntogon na unta ako sa katulogon, siya miingon: "Mobiya ako dinhi sa
Punta Cruz."

"Ngano, Maning? Nasalta ang akong tingog nga mipasaw sa akong duka.

"Di ko buot nga matugaw ang inyong kamalinawon. Akoy tawo nga may
natan-awng kaayohan diha sa pakigbisog. Ug usab ang akong gugma…"

"MOLAWIG ka na?" Gibira ang akong panuni sa kahingawa. Tangkod na
karong usa ka tuig sukad sa iyang paghiabot kay ania na man usab ang
habagat.

"Gikinahanglan, Iyo Berto."

"Ug talikdan mo ang imong gugma?"

"Kana may panahon ra unya kon ako mahibalik."

"Ang sakayan ako nang gilusad sa lapyahan. Tua didto ang imong balon.
Tua na usab ang bugsay. Apan ang paingnan maoy usa ka pangutana nga
wa mo matubag."

"Pangitaon ko ang kasingkasing sa habagat. Buntogon ko kini aron ang
kalibotan magpuyo sa kahusay ug hawa sa panaog-daog."

"Dili mo mapukan ang habagat. Anugon ang kinabuhi ug kabatan-on."

"Ang kamatayon usa ka butang natural. Dili kahadlokan labi nag tungod
ug alang sa katarong." Ang lamparilya nga nagbitay sa haligi napad-ok
kay milusot sa hilang nga bungbong ang hangin sa Agosto. Wa ko siya
makita. "Ang gugma may masilakon na unyang bulok kon mapukan ko
kining kabangis sa habagat."

"Pag-ayo-ayo, Maning."

"Panalingini ako, Iyo."

"Ubanan ka unta sa grasya. Ang Diyos magbendisyon kanimo."

Miigot ang palid sa pultahan. Mihuot ang akong dughan. Ang kawili
nahimong kuyamoy sa kamingaw nga misugod paghinol sa akong kahiladman.

Sa gawas nagmangtas ang bulhot sa habagat. Nagdaguok ang lawod. Unya,
may nabati akong tinugalbong sa dagkong buto sa mga armas didto sa
lusaran. Apan kadali ra kaayong nawala kay gisakmit man sa nagbagrong
nga hangin.
(KATAPOSAN)

Ang Alkansiya Ni Edrong

2009-03-02T07:27:00.001-08:00

Kahigalaan,
Niay akong gama nga sugilagming. Tan-awa kuno ninyo og nakahatag ba
kog hustisya sa akong obra. Kay kon wala gani, birahi sa inyong way
kukaluoyng hukngay...

Ang Alkansiya Ni Edrong
Sugilanon ni Omar Khalid

Even the dull and ignorant have their own story.
--Desiderata

NAGUBOT ang merkado ning sayong kabuntagon. Di kaayo nako maklaro kon
unsay hinungdan sa sayong kaalingisig. May nagtagawtaw. Migawas ko
aron masusi ang hinungdan biniyaan ang gihiwa kong lamas sa dinugoan.
Ug maoy natukmaan ko nga labihang sukoa ni Edrong, ang higala kong
kulang-kulang, nga nagpunayg tiwtiw ngadto sa mga batang sagoy sa
unahan. Naghilak siya. Nagtabisay ang iyang dugo ug luha nga
nakapatumog sa lagom niyang t-shirt.

Di kini unang higayon nga ilang gisungog si Edrong. Apan una kining
higayon nga si Edrong nagkadugo. Pastilan kining mga batang sipat ug
latagaw. Di nila lung-an nga himoong kalingawan ang tawong malinawon
sa kaugalingon niyang kalibotan.

"Sumbong ta mo, Yoyo. Sumbong ta mo. Bantay gyod mos ako Yoyo," bakho
ni Edrong. "Inyo kuha ako walta. Bantay mo, bawos ko ninyo."
Diha sa iyang tapad ang duha ka kontiner nga puno sa tubig-poso.
Gisugo ko siyag tubig kaganiha nga ikahugas sa mga plato sa
karinderya. Tagmameso ang suhol ko sa matag kontiner. Apan nabagtan
niya kining mga badlongon.

Gisimagan ko ang mga bata. Mao kining mga bataa ang numero unong
kawatan sa merkado. Walay pasayloon kon mosugmat kining ilang kabuang.
Nagkinataw-anay ang mga yabag nga misugpahot og panagan luyo sa
nanaglumbay nga ukay-ukayan. Gukora, ug kadali rang mawala sa ilang
pagsuot-suot sa ihawan lahos ngadto sa bagsakan sa mga utanon. Nakita
kong usa kanila nagbansiwag sa dalang tirador. Nahisabtan ko. Ilang
gitirador si Edrong nga mailog ang kuwarta nga gibugkos diha sa iyang
kamisin. Nangulipi ang tawo nga misangpot sa pagkatata sa iyang wait.

"Ayaw na lang nag ashi ang mga bata, Drong. Likay nila." Gibatig kog
kaluoy sa tawo. "Ari, Drong, ako na lang ilisdan ang imong kuwarta
nga giilog sa mga bata."

Ug gihatod ko siya hangtod sa nataran sa barungbarong ni Osyong, ang
payag nga siya karon nagpuyo.

SI Edrong gipakatawong way purohan nga mahingkod ang pangisip. Kon
unsa kagamay sa iyang pangisip, mao usab kadako ang iyang lawas.
Kusgan siya, kugihan. Pingkiton lang niya ang duha ka dagkong
kontiner ug di gani ipahulay.

Kon adlawng Domingo, dako-dako ang iyang makita. Sa buntag, siyay
suking tigsag-ob og tubig sa mga restawran. Sa hapon, adto siya sa
isdaan ni Yaya Celia ug sugo-sugoon pagdiskarga.

Walay apelyido si Edrong. Kon duna man, walay bisan usa nga nasayod
ning lungsod sa Bogo. Ang mga lungsoranon naputos sa pakisusi sa
kalit niyang pagtungha usa kadto ka buwan sa ting-init sa naghinangat
ang pista sa Mayo. Kon may mangutana ug manigsubay sa dapit nga iyang
gigikanan, igo lang siyang motudlo sa dakong lawod luyo sa merkado.
Kalibog ko na man. Di ko motuo nga taga lawod siya. Ang lawod gipuy-
an sa mga balod sa subasko. Kon walay isog nga mananagat nga mangako
pagbuntog sa lawod kon kini gamhan sa iyang kapintas, ang usa nga
sama kaniya kuwang rang tupsan sa kabangis sa dagat nga di gani
tingali masubay kon asa idagsa.

Dihang gibiyaan si Osyong sa asawa tungod sa labihan niini
kapalahubog, gitanyagan niya si Edrong og kahigdaan. Kalipay na man
ni Edrong nga siya di na matulog sa kabugnaw sa semento sa balisbisan
sa merkado. Nagtahod og `yoyo' si Edrong kang Osyong. Di sila
paryente apan masabot ang dakong pagtan-aw ni Edrong sa tawo nga
nakahatag niyag pahulayanan sa kagabhion.

Apan sa akong katingala kon hain ang agi niya sa inadlawng sag-ob og
tubig, napangutana ko siya.

"Hipos man, Yoyo Osyong. Hipos niya kansiya."

"Unsay alkansiya ba?" Nakasukot ko sa kahibulong nga si Osyong
nakahunahuna paghipos sa hinagoan ni Edrong. Kaayo ra nga nabut-an
ang palahubog nga mangingihaw ug nakahunahuna nga tigomon ang
kinitaan sa iyang kauban.

"Naa kuno dinhi," ni Edrong nga mitudlo sa iyang ulo. "Tigom kuno
niya sa kansiya sa iya ulo."

Kalibog ko na man. Naa ba goy alkansiya sa ulo? Nakasabot ko. Giyabag-
yabagan ni Osyong si Edrong. Gipahimuslan ni Osyong ang kawalay
hangkag ni Edrong.

Dihay buntag nga nahibutho ko sa ihawan nga nagkuha sa gipalapa kong
karne, nakita ko si Osyong nga nakig-inom sa ubang mangingihaw. Wa
nako kapugngi ang pagsusi unsa kadtong giingon ni Edrong nga
alkansiya.

"Ayaw lang god panghilabot, Dring." Mitalsik ang laway ni Osyong
human mayarok ang iyang tagay. "Si Edrong naa sa akong poder."

Nangatawa ang kainom niyang mangingihaw.

"Naghago si Edrong. Di makataronganon nga imo siyang binuangan,"
matod ko dayong gawas sa ihawan nga gibatig kapikal sa pagpahimulos
ni Osyong. "Gabaan ka baya."

DIRIYOT matikyaob ang gihaon kong dinugoan. May laing kagubot sa
gawas. Nagdinaganay ang mga tawo nga misubay sa dalan paingon sa
payag ni Osyong. Naanod ko sa bul-og sa mga tawo. Unsa kahay nahitabo
didto? Bag-o ko lang ganing gihatod si Edrong.
Maoy nakita ko nga gigawas si Edrong nga gitabangag gunit sa
duha ka tanod ang iyang bukton. Wa nako hisabti nganong siya gidakop.
Misaliut-ot ko sa mga tawo nga karon nahimong yagubyob sa mga
pangutana. Ang tanod nga diha sa masigkakilid ni Edrong miiway sa
daghang tawo nga makaagi silang naggunit sa dinakpan.

"Unsay nahitabo, Drong? Naunsa man ka?"

"Wa ko kabawo unsa ko. Buang man, Yoyo. Kuha unta nako ako walta sa
kansiya kay palit ko tirador. Bawos ko mga bata, tirador nako. Di man
mata Yoyo. Tulog Yoyo. Hagok. Hubog. Da, buak nako kansiya!" Nakita
ko ang hugot niyang apapangig. "Bakakon man diay Yoyo. Wa man sulod
ang kansiya."

Nakahangad ko sa di masabtang kahingawa nga gibinhi sa akong
kaaliputo. Nakita ko si Edrong nga nagsuot sa panganod nga usa ka
dakong tawo sa dugoan niyang pagbati. Naunsa ang langit nga gitugotan
ang tawong sama kang Edrong nga makahimog sala nga wa niya hisabti?

Ug maoy nakita nako ang lawas ni Osyong nga gibayongan sa taga
punerarya. Gilainan kong nagtan-aw sa basag niyang ulo ug sa sudlot
niyang mga mata.
(KATAPOSAN)

Ang Alkansiya Ni Edrong

2009-02-28T17:54:00.000-08:00

Sugilanon ni Omar Khalid

Even the dull and ignorant have their own story.
--Desiderata

NAGUBOT ang merkado ning sayong kabuntagon. Di kaayo nako maklaro kon
unsay hinungdan sa sayong kaalingisig. May nagtagawtaw. Migawas ko
aron masusi ang hinungdan biniyaan ang gihiwa kong lamas sa dinugoan.
Ug maoy natukmaan ko nga labihang sukoa ni Edrong, ang higala kong
kulang-kulang, nga nagpunayg tiwtiw ngadto sa mga batang sagoy sa
unahan. Naghilak siya. Nagtabisay ang iyang dugo ug luha nga
nakapatumog sa lagom niyang t-shirt.

Di kini unang higayon nga ilang gisungog si Edrong. Apan una kining
higayon nga si Edrong nagkadugo. Pastilan kining mga batang sipat ug
latagaw. Di nila lung-an nga himoong kalingawan ang tawong malinawon
sa kaugalingon niyang kalibotan.

"Sumbong ta mo, Yoyo. Sumbong ta mo. Bantay gyod mos ako Yoyo," bakho
ni Edrong. "Inyo kuha ako walta. Bantay mo, bawos ko ninyo."
Diha sa iyang tapad ang duha ka kontiner nga puno sa tubig-poso.
Gisugo ko siyag tubig kaganiha nga ikahugas sa mga plato sa
karinderya. Tagmameso ang suhol ko sa matag kontiner. Apan nabagtan
niya kining mga badlongon.

Gisimagan ko ang mga bata. Mao kining mga bataa ang numero unong
kawatan sa merkado. Walay pasayloon kon mosugmat kining ilang kabuang.
Nagkinataw-anay ang mga yabag nga misugpahot og panagan luyo sa
nanaglumbay nga ukay-ukayan. Gukora, ug kadali rang mawala sa ilang
pagsuot-suot sa ihawan lahos ngadto sa bagsakan sa mga utanon. Nakita
kong usa kanila nagbansiwag sa dalang tirador. Nahisabtan ko. Ilang
gitirador si Edrong nga mailog ang kuwarta nga gibugkos diha sa iyang
kamisin. Nangulipi ang tawo nga misangpot sa pagkatata sa iyang wait.

"Ayaw na lang nag ashi ang mga bata, Drong. Likay nila." Gibatig kog
kaluoy sa tawo. "Ari, Drong, ako na lang ilisdan ang imong kuwarta
nga giilog sa mga bata."

Ug gihatod ko siya hangtod sa nataran sa barungbarong ni Osyong, ang
payag nga siya karon nagpuyo.

SI Edrong gipakatawong way purohan nga mahingkod ang pangisip. Kon
unsa kagamay sa iyang pangisip, mao usab kadako ang iyang lawas.
Kusgan siya, kugihan. Pingkiton lang niya ang duha ka dagkong
kontiner ug di gani ipahulay.

Kon adlawng Domingo, dako-dako ang iyang makita. Sa buntag, siyay
suking tigsag-ob og tubig sa mga restawran. Sa hapon, adto siya sa
isdaan ni Yaya Celia ug sugo-sugoon pagdiskarga.

Walay apelyido si Edrong. Kon duna man, walay bisan usa nga nasayod
ning lungsod sa Bogo. Ang mga lungsoranon naputos sa pakisusi sa
kalit niyang pagtungha usa kadto ka buwan sa ting-init sa naghinangat
ang pista sa Mayo. Kon may mangutana ug manigsubay sa dapit nga iyang
gigikanan, igo lang siyang motudlo sa dakong lawod luyo sa merkado.
Kalibog ko na man. Di ko motuo nga taga lawod siya. Ang lawod gipuy-
an sa mga balod sa subasko. Kon walay isog nga mananagat nga mangako
pagbuntog sa lawod kon kini gamhan sa iyang kapintas, ang usa nga
sama kaniya kuwang rang tupsan sa kabangis sa dagat nga di gani
tingali masubay kon asa idagsa.

Dihang gibiyaan si Osyong sa asawa tungod sa labihan niini
kapalahubog, gitanyagan niya si Edrong og kahigdaan. Kalipay na man
ni Edrong nga siya di na matulog sa kabugnaw sa semento sa balisbisan
sa merkado. Nagtahod og `yoyo' si Edrong kang Osyong. Di sila
paryente apan masabot ang dakong pagtan-aw ni Edrong sa tawo nga
nakahatag niyag pahulayanan sa kagabhion.

Apan sa akong katingala kon hain ang agi niya sa inadlawng sag-ob og
tubig, napangutana ko siya.

"Hipos man, Yoyo Osyong. Hipos niya kansiya."

"Unsay alkansiya ba?" Nakasukot ko sa kahibulong nga si Osyong
nakahunahuna paghipos sa hinagoan ni Edrong. Kaayo ra nga nabut-an
ang palahubog nga mangingihaw ug nakahunahuna nga tigomon ang
kinitaan sa iyang kauban.

"Naa kuno dinhi," ni Edrong nga mitudlo sa iyang ulo. "Tigom kuno
niya sa kansiya sa iya ulo."

Kalibog ko na man. Naa ba goy alkansiya sa ulo? Nakasabot ko. Giyabag-
yabagan ni Osyong si Edrong. Gipahimuslan ni Osyong ang kawalay
hangkag ni Edrong.

Dihay buntag nga nahibutho ko sa ihawan nga nagkuha sa gipalapa kong
karne, nakita ko si Osyong nga nakig-inom sa ubang mangingihaw. Wa
nako kapugngi ang pagsusi unsa kadtong giingon ni Edrong nga
alkansiya.

"Ayaw lang god panghilabot, Dring." Mitalsik ang laway ni Osyong
human mayarok ang iyang tagay. "Si Edrong naa sa akong poder."

Nangatawa ang kainom niyang mangingihaw.

"Naghago si Edrong. Di makataronganon nga imo siyang binuangan,"
matod ko dayong gawas sa ihawan nga gibatig kapikal sa pagpahimulos
ni Osyong. "Gabaan ka baya."

DIRIYOT matikyaob ang gihaon kong dinugoan. May laing kagubot sa
gawas. Nagdinaganay ang mga tawo nga misubay sa dalan paingon sa
payag ni Osyong. Naanod ko sa bul-og sa mga tawo. Unsa kahay nahitabo
didto? Bag-o ko lang ganing gihatod si Edrong.
Maoy nakita ko nga gigawas si Edrong nga gitabangag gunit sa
duha ka tanod ang iyang bukton. Wa nako hisabti nganong siya gidakop.
Misaliut-ot ko sa mga tawo nga karon nahimong yagubyob sa mga
pangutana. Ang tanod nga diha sa masigkakilid ni Edrong miiway sa
daghang tawo nga makaagi silang naggunit sa dinakpan.

"Unsay nahitabo, Drong? Naunsa man ka?"

"Wa ko kabawo unsa ko. Buang man, Yoyo. Kuha unta nako ako walta sa
kansiya kay palit ko tirador. Bawos ko mga bata, tirador nako. Di man
mata Yoyo. Tulog Yoyo. Hagok. Hubog. Da, buak nako kansiya!" Nakita
ko ang hugot niyang apapangig. "Bakakon man diay Yoyo. Wa man sulod
ang kansiya."

Nakahangad ko sa di masabtang kahingawa nga gibinhi sa akong
kaaliputo. Nakita ko si Edrong nga nagsuot sa panganod nga usa ka
dakong tawo sa dugoan niyang pagbati. Naunsa ang langit nga gitugotan
ang tawong sama kang Edrong nga makahimog sala nga wa niya hisabti?

Ug maoy nakita nako ang lawas ni Osyong nga gibayongan sa taga
punerarya. Gilainan kong nagtan-aw sa basag niyang ulo ug sa sudlot
niyang mga mata.
(KATAPOSAN)

Omar Khalid

2009-02-28T17:48:00.000-08:00

Si Omar Khalid usa sa mga bag-ong tingog sa kapanulatang Binisayang
Sinugboanon. Misikat og gamay dihang nahimong editor sa mga balita sa
usa ka gamayng estasyon sa radyo sa Cebu sulod sa pito ka tuig. Mag-
uuma ug mananagat ang kagikang tribu ug sila maoy numero uno niyang
damadapig. Mibakyaw sa dagang niadtong 1999 diin maoy tuig nga unang
napatik ang iyang sugilanon pahinungod sa paborito niyang irong
kalgason (mahalangit unta ang iyang kalag!). Sukad sa 2001, nahimo
siyang sakop sa kapangulohan sa magasing Bisaya hangtod karon.

Siya ang editor sa "Budaya", usa ka katitikanhong dyurnal. Ang una
niyang punpon sa mga sugilanon mabasa sa librong "Khaliedoskopyo".
Presidente siya sa Dagang Foundation Inc.-Luzon Chapter, usa ka
organisasyon sa mga magsusulat. Usa sa mga badlongon ug sungogan nga
sakop sa Lunsayng Bisaya Inc.

Ang una niyang sinulat nga nahalin mao ang iyang badlis-badlis sa
papel sa greyd wan nga nahandred; gipalit sa iyang Lola Perping og
diyes sentabos. Ang una niyang kasinatian sa eksploytasyon isip usa
ka magsusulat mao kadtong gibayran lang siyag balikutsa sa kasaring
sa hayskol human niya masuwat ang usa ka lableter. Ang una niyang
trahedya isip magsusulat mao tong nasakpan siyang nagbandal sa
kasilyas sa prinsipal (tsilgrin ar nat alawd to tray dis at hom wit-
awt adult superbisyon). Ikaduha na lang tong sa kaleds nga gipapitlan
niyag papel ang likod ni Miss Layague nga may letrang "I'm The New
Bogo Sex Scandal Star".

Sa nag-edad na siyag nuybe, napamatud-an niyang di tinuod ang
makalilisang nga pagtuo sa mga ginikanan nga "madunot ang kamot sa
bata nga manguha og sensilyo" ug ang "ilupad sa kawanan ang batang
kutoon".

Nakapahilak og babaye. Mihilak pod tungod sa babaye. Pero karon,
gihimong tawo sa tulo ka babaye sa iyang kinabuhi: iyang asawa
Lorena, ug mga anak Yenyen ug Shaay.

Nagkuta siya karong nag-inusara sa usa ka eskuwater sa kaulohan.
Silingan niya ang mga tinderag mani, tinderag saging, tinderag
kalipay nga maoy kauban niya kada buntag sa pagpanghingugmog
pagpanghimuta sa inadlawng kagios sa kinabuhiï.

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat

2009-02-28T17:46:00.001-08:00

Sugilanon ni Omar Khalid

NAMAT-AN ko siya nga piskay ug puno sa kinabuhi. Kini sukwahi sa
akong nasaksihan kaniya sa milabayng buntag. Tingali may alibyo ang
iyang samad nga akong gipanghampolan sa lapyong mga salibunhon. Wa ko
siya tandoga sukad sa iyang paghibutho nga samaron ug puno sa mga
pangos. Nagtuo ko nga ang pagtukbil kaniya sa maong panghitabo dili
makaayo. Ang maong kasinatian may iya ra unyang dapit sa kahasol sa
tawo nga angay iasoy sa tukmang higayon. Kon unsa man, nagtuo ko nga
kini sama sa tanghaga nga gikipi sa dagat.

Layo ang latos sa iyang panan-aw samtang naglantaw lahos sa bentana
sa payag; milawig sa nagrumpi nga dagat… gidagsa sa dapit nga dili na
maabot sa akong pangagpas… nagbilig hagit nga kanunayng nagtunol og
kalibog sa buot magpakisusi. Nahimong pangutana ang iyang pag-abot
ning akong payag daplin sa baybayon kay wala man siyay gikasugilon
kanako. Natugkad ko nga ang tawo usa ka anod sa kapalaran apan niini,
siya way gikasugilon.

"Ania ang imong pamahaw," gitandog ko ang iyang paghitiltil sa
kahilom nga nag-akbo sa salingkamot sa tamboanan.

Mipasalamat siya ug gikab-ot ang pagkaon. Miyaka siya sa salog nga
nag-igno nga di hisagirohan ang dakong samad sa iyang paa nga
gibugkosan kog dugnit nga saguran. Miping-it ang iyang nawong samtang
mipugos pagbakyaw sa iyang mga bukton nga nagan-os sa pangog ug bun-
og.

"Ang imong pag-atiman kanako nakahasol kaayo sa imong kinabuhi."
Gihanggop niya ang lugawng lanot nga gitambawan kog diyotayng una sa
ginamos. Nalipay kong sa unang higayon, giganagan siyang mikaon.

"Unta og nakalusad pa ako, makasuwa unta ikaw ug til-ogon. Apan
kining kulyada maoy mabasol."

"Ayaw kanag hunahunaa, Iyo—"

"Berto. Berto Magpayo."

Miyango-yango siya. Unya gidumol na usab sa iyang baba ang ngabil sa
yahong nga nahipihip sa lugaw.

"Misayo kog mata aron mahuktan ang pukot. Maayo na lang manaksay
karon mentras naghasi kining hangin." Gilikayan ko nga susihon ang
iyang ngalan. Gipaabot ko nga ang tawo mosumpay ug mohukas sa iyang
tinagoan. Apan kay wa man siyay gikatubay, mipuno ko: "Ang imong
paghiabot sa Punta Cruz usa ka pangutana. Wala kay gikasugilon niini."

Nahilom siya. Ingon sa diha siyay gihagpat sa iyang kaisipan nga
nawani sa iyang pagsilibudhay. Bisan ang nag-irog nga taobon didto sa
awo nga giatngan sa mga mananaksay og gisaw, wa makakighod sa bugno
sa pagbati nga tingali anaa karon naglungkaob sa iyang dughan.
Nanghupaw siya ug nakuwadro pagbalik ang iyang bayhon sa bukas nga
tamboanan. Gilantaw niya ang nagbukal nga dagat. Sa tabok, makita ang
Isla Gimbawian nga giulang sa luag nga dughan sa bukana nga nag-unlan
sa piliw sa Punta Cruz. Walay makita bisan usa ka mamamasol nga
nagpalawod tungod sa kalisang sa habagat. Nabati ko ang kusog nga
tinapya-tapya sa dagat nga giduot sa hawon ug taobon.

USA kadto ka kaadlawon sa akong pagpangitang sa kantil. Nagtaghoy-
taghoy akong namugsay pauli samtang girumbo ang parola sa Dakong Bato
nga maoy tungdonon sa mga mananagat nga mamauli panahon sa kagabhion.
Nalipay kong naghunahuna nga nakadawi og mamsa kay kon pananglit
motira na usab ang habagat sa Negros nga nahimong tultolonon sa
panahon matag tuig, aduna akoy makuot-kuot. Misugod na niadto og liso
ang hangin nga maoy kaaway sa mga mananagat ning among balangay.
Lisod pangitangan ang bukana sa Punta Cruz kon tinghabagat kay ianod
ang batoan sa kitang kon hampakon sa bawod. Bansada ang bukana kon
tingkulyada gawas nga tugaw kaayo ang dagat. Ang mga mananagat
mapugos og dayo sa isla kay kini salipod ug isdaanon.

Si Anong nanapit unta nako nga molawig ngadto sa Gimbawian. Apan
gibalibaran ko siya sa katarongan nga naahag na sa tamasok ang kasko
sa akong sakayan. Dinhi lang una ko managinot sa bukana, giingnan ko
siya.

Maayo ra gayong wa ko mahingag og kuyog nilang Anong nga nanayo
ngadto sa Gimbawian kay nabaniog ang balita nga gisulong kuno sa mga
sundalo ang isla nga gituohang gisalagan sa mga rebelde. Igo-igo
lamang ang kamad-an sa isla apan kini nahimong tagutong sa pundok.
Napukan ang mga rebelde sa panggubatan apan sila midaog sa diwa.
Napaslag ang kalinaw sa dapit nga maoy gisaligan sa mga mananagat sa
Punta Cruz ug sila si Anong wa igdungog. Nagtuo ako nga napagan sila
sa panagsangka nga mikalas og daghang kinabuhi. Gawas sa maong taho,
wa nay balita nga nagtuki bahin niini. Ang panagsangka nahimo na
lamang kabahin sa kasaysayan sa dapit nga ang pagatpatan sa isla
lamang ang makasugid. Bisan ang habagat nga nagtultol paghapit sa
dapit way gikaasoy sa mangilngig nga hitabo.

Nagpahigad ang akong sakayan nga naglikay nga masangad ang sag-od sa
takot simpig sa parola sa Dakong Bato sa dihang may nakita akong
sakayan nga nagpundo nga daw nagpalaban sa mahait nga kabatoan sa
pangpang. Ang sinipit niini nagkuma sa batong lunggan nga gitarokan
sa parola. Ang tumoy sa pisi didto gipakgot sa pamawong sa sakayan
nga nagpugong nga dili ianod balik sa lawod.

Kalit akong gipiog sa kakulba nga naglantaw sa sakayan. Ngitngit pa
apan sinati nako ang lus-aw nga bulok-asul nga budlis-budlis bisan
pag wa ko na makita ang pintal sa kuberta. Kang Anong kini! Apan hain
si Anong? Ang kalibog ug kabalaka nagsungag sa akong kahiladman.

Giariya ko ang akong sinipit ug inanayng gipatagustos ang pisi. Ang
pundo nga nakasarap og guang lig-ong mipugong sa sakayan. Giligwatan
ko ang ulin aron batokan ang kusog nga kinabya sa dagat nga mugna sa
linamba sa balod nga midumog sa pangpang sa Dakong Bato. Gikab-ingan
ko sa tukon ang palahos sa sakayan ni Anong sa pamasin nga dili
malastar sa hawon. Gilaod sa laing pisi ang masigkasakayan. Apan dili
si Anong ang akong nasagap didto sa luwang nga hapit na saopi sa
hinubigon! Usa ka tawo nga samaron, walay bisan diyotayng salimbong,
walay panimuot nga sukad, wa ko pa ikahibalag.

Ang kaluoy nagbutad kanako sa pagbalhin kaniya sa akong sakayan.
Gibuhian ko ang sakayan ni Anong nga dali sab kaayong gisantak sa
sulog paingon sa lawod.

Karon, ang tawo nahimong binuhat nga walay ngalan sa suok sa akong
payag. Kon kinsa siya, ako wala niya suginli.

"UNSAY balita sa kagubot didto sa Gimbawian, Iyo?" tul-id ang iyang
pangutana nga mikab-ot sa katugnaw sa kabuntagon.

"Namingaw ang isla. Napayhag ang kuta sa mga rebelde human hulgi og
bomba sa militar. Nahimo kining dapit sa wa ikalubong nga mga
minatay." Gilut-od ko ang yahong ug gihangwat aron dad-on didto sa
panghugasan.

Wala siya motingog. Nasigpatan kong gilantaw niya pagbalit ang bukana
sa Punta Cruz nga karon namuway sa balod nga nakigharong sa kapintas
sa habagat. Ang iyang apapangig mibantok ug nakita ko ang paghugot sa
iyang ngabil. Wala siyay timik nga nagpaminaw sa naglinugapak nga
baybayon. Ang kasuko sa habagat sa Agosto iyang nasaksihan.

"Unsang hangina kini, Iyo?" nangutana siya samtang naglino ako sa
iyang gikan-an. Ang iyang laghaw nga tingog mikuyog sa kisaw sa mga
balod.

"Habagat."

"Unsay mahimong kahinguhaan karon sa mga mananagat nga ania kining
hangin?" natataw ko ang kahingawa sa ganay sa iyang tingog. Ug kay wa
man akoy gikatubag, siya mipadayon: "Unsay atong makitang kaayohan sa
dapit nga gasa sa kagamhanan?"

Wa ko motubag. Gipasagdan ko siya sa pangutana nga mituhop sa akong
kahiladman. Ang Punta Cruz way damgo, way pangandoy. Ang mga
mananagat naanad na sa kaparat sa dagat. Dinhi, ang kinabuhi sa tawo
gikahalad na sa dagat. Dinhi, ang tawo daw kabahin sa taob, hunas;
hunas, taob. Dinhi, ang dagat maoy usa ka basahon; naglitok sa
pinulongan nga gitamdan sukad pa sa among unang mga ginikanan.
Usahay, ang dagat manggihatagon. Usahay, hakog. Apan bisan pa, ang
dapit malinawon nga nagpahimulos sa yanong kinabuhi.

Ang iyang pangutana nag-abyog og liboan ka mga kalibog sa akong
pangisip. Tinuod, ang Punta Cruz usa ka dapit nga nataligam-an sa
panahon. Lahi sa lungsod nga nagsapot kanunay sa kalipay sa kalag.

"Ug ang Punta Cruz nakontento? Samtang sa pikas tampi… sa laing mga
baybayon, ang tawo nagkaon sa kabuhong ug katagbaw sa kinabuhi…"

"Ang tawo sa yuta walay mahimo. Kita ubos sa usa ka kagamhanan. Angay
nga makontento sa unsay anaa." Gikab-ot ko ang upos sa inunay nga
gisuksok sa lugpit sa bungbong ug giduom.

"Aduna kitay mahimo, Iyo. Usbon ta ang hulagway sa katilingban. Kita
maoy mousab niini alang sa atong mga anak."

Nahimalingka ko. Wa ko ikahimuot kining iyang gisulti. Nganong
tugawon man ang kamalinawon sa Punta Cruz? Ang mga mananagat
nagpakabuhi nga malinawon. Apan kining tawo nga nagsandig sa
katarongan nga iyang nakit-an may tinguhang mousab sa nawong ning
among dapit.

"Ang Punta Cruz nakapasig-uyon sa habagat… ug kini nabuhi sa maong
paagi. Nganong ikaw dili mosalindot sa napalgang prinsipyo? Mokuyog
ka sa huros sa hangin. Sama sa habagat…" Gitutho ko ang gimaskadang
tabako didto sa gawas.

"Napukan diay kamo sa habagat!" matod niya sa gusbat nga panagway.

"Unsa kana?"

"Ang habagat may kapukanan kon pangitaon mo ang iyang kasingkasing."

"Dili mahimong batokan ang habagat. Malipoton kini. Bisan ang dagat
wa pa masayod unsaon kini pagharong. Dagatnon ako ug nasayod nga ang
habagat angayng pasagdan sa iyang kabangis."

"Dili, Iyo. Mahimo ninyong batokan ang habagat. Mahimo kon tinguhaon.
Oo, mahimo…"

Wa ko hisabti ang iyang gipanulti. Ako walay tinguha nga mokalawat sa
iyang hunahuna. Apan sa hilom gidayeg ko ang iyang kamahayagon. Ang
batan-on may luna sa iyang katilingban kun sa unsa mang butang
balaanon nga siya lamang ang nagtipig. Apan kini lapsaw sa akong
panabot.

Nanaog ko ug mipaingon sa dakong punoan sa bituon diin nagbitay ang
akong pukot.

GIKAHIBULONG sa balangay ang iyang paghiabot. Ang akong payag
nahimong unod sa pakisusi sa mga molupyo. Naglabi ang pangutana kon
kinsa kining hitsuraan nga tawo nga mikuyog kanako pagpuyo. Gihupay
ko ang ilang kabalaka nga ang ilang nakita usa ka di iglayong
paryente sa namatay kong kapikas. Kini mibakasyon ug nakaayon sa
huyuhoy sa baybayon. Si Maning, pamakak ko kanila sa tinuod niyang
ngalan, tawong mahigalaon ug nahigugma sa kinabuhing dagatnon.
Nakakaplag og kagubot sa siyudad ug nakahukom nga anhi magpalabay sa
panahon, hinubay ko kanila.

Nahiayon ang tawo sa ngalan nga gibunyag ko kaniya. Nadayag ang iyang
kaambongan dihang nagpaawot ug namarbas. Wa ko na tinguhaa nga
masayod pa sa gikumkom niyang tinagoan. Iya na sa kasaysayan ang
pagsusi kon kinsa siya ug diin gikan.

Nahikatawa ko dihang usa ka hapon sa Mayo, nalantawan kong may kauban
siyang dalaga nga nanglibod didto sa lapyahan. Matahom ang dalaga ni
Kompare Imong ug walay ulitawo nga wala mangindahay sa iyang pahiyom.
Mingaw ang baybayon kay wala pa makatakas ang mamungsoray didto sa
danghiligan. Nagpadinguldingol lang kong wala magkabana kanila
samtang nanastas sa gabok nga bahayan sa akong taksay. Nanglingkod
sila sa akong sakayan nga nagdungas sa baybayon.

Usa ka gabii sa dihang kami nanghigda, siya miingon kanako:

"Iyo, nahigugma ako."

"Kasaligan si Minda, Maning."

"Apan dili ako angay sa kinabuhing minyo. Luhag kaayo ang akong
kalag… ang akong kinabuhi may laing rumbo. May nagtinguha sa akong
anino."

Gihinubayan ko siya sa nahitabo sa akong pagtugbong sa lungsod. Ang
mga tawo sa merkado nagubot kay dihay usa ka kompaniya sa mga sundalo
nga nangita sa pangulo sa mga rebelde nga kuno nakaikyas niadtong
pagpuhag sa Gimbawian. Apan niini, siya wa maggunok. Ug sa dihang
buntogon na unta ako sa katulogon, siya miingon: "Mobiya ako dinhi sa
Punta Cruz."

"Ngano, Maning? Nasalta ang akong tingog nga mipasaw sa akong duka.

"Di ko buot nga matugaw ang inyong kamalinawon. Akoy tawo nga may
natan-awng kaayohan diha sa pakigbisog. Ug usab ang akong gugma…"

"MOLAWIG ka na?" Gibira ang akong panuni sa kahingawa. Tangkod na
karong usa ka tuig sukad sa iyang paghiabot kay ania na man usab ang
habagat.

"Gikinahanglan, Iyo Berto."

"Ug talikdan mo ang imong gugma?"

"Kana may panahon ra unya kon ako mahibalik."

"Ang sakayan ako nang gilusad sa lapyahan. Tua didto ang imong balon.
Tua na usab ang bugsay. Apan ang paingnan maoy usa ka pangutana nga
wa mo matubag."

"Pangitaon ko ang kasingkasing sa habagat. Buntogon ko kini aron ang
kalibotan magpuyo sa kahusay ug hawa sa panaog-daog."

"Dili mo mapukan ang habagat. Anugon ang kinabuhi ug kabatan-on."

"Ang kamatayon usa ka butang natural. Dili kahadlokan labi nag tungod
ug alang sa katarong." Ang lamparilya nga nagbitay sa haligi napad-ok
kay milusot sa hilang nga bungbong ang hangin sa Agosto. Wa ko siya
makita. "Ang gugma may masilakon na unyang bulok kon mapukan ko
kining kabangis sa habagat."

"Pag-ayo-ayo, Maning."

"Panalingini ako, Iyo."

"Ubanan ka unta sa grasya. Ang Diyos magbendisyon kanimo."

Miigot ang palid sa pultahan. Mihuot ang akong dughan. Ang kawili
nahimong kuyamoy sa kamingaw nga misugod paghinol sa akong kahiladman.

Sa gawas nagmangtas ang bulhot sa habagat. Nagdaguok ang lawod. Unya,
may nabati akong tinugalbong sa dagkong buto sa mga armas didto sa
lusaran. Apan kadali ra kaayong nawala kay gisakmit man sa nagbagrong
nga hangin.
(KATAPOSAN)

Dayaspora

2009-02-28T17:44:00.001-08:00

Sugilanon ni Omar Khalid

MANGAYO na unta si Romano og katahoran sa balay dihang gihawiran ang
iyang kahimungawong sa hilak sa usa ka bata. Sa iyang paglingi,
nasagap sa iyang panan-aw ang usa ka batang lalaki nga naghilak nga
naglantaw sa bola nga tulin kaayong gipadpad taliwa sa usa ka danawan
nga may igong gidak-on. Nakita niyang walay mahimo ang bata sa naanod
nga dulaan. Gibutang ni Romano ang dalang maleta ug nagdaling miubog
sa lapokong tubig nga matubos ang kabalaka sa bata. Sa takas,
gitutokan niya ang bata nga sa iyang tan-aw, magtulo pa lang ang
panuigon. Unya gitunol niya ang bola.

Mihingos-hingos ang bata ug migakos og hugot sa bola niining dulaan.
Wala na kini maghilak. Kahimuot na man ni Romano nga nagtan-aw sa
bata. Sa unsang lalang nga kini dali kaayong nalipay, wa niya
masabti. Ay, ang mga bata gayod. Gibati niyang kahimalingwa nga
nakapaningod sa kahiktin sa panabot sa usang linghod og salabotan nga
kailibgon sa mga hamtong.

Mao pa ang kahimatngon niya nga nayutik diay sa lapok ang iyang
karsones. Nagtaktak sa iyang sapatos nga goma, nakita niya nga miguho
sa pultahan sa usa ka barungbarong nga nag-umbaw sa kilid sa danawan
ang usa ka matahom babaye nga nagdaster og nipis. May gitapis kining
tualya, sampak sa dughan. Nakasabot si Romano. May butang bililhon
nga buot salimbongan sa babaye nga angay lang himoong tinagoan sa
panan-aw sa mga lalaki.

Gitawag sa babaye ang bata. Apan ang bata daw kandela nga giugbok.
Nagpabilin kining nagtan-aw kang Romano nga di matandog sa iyang
pagpakahilom. Unya gitakli na man sa bata ang iyang panan-aw ngadto
sa babaye. Napanaghap ni Romano nga nabag-ohan lang ang bata.

"Migo na ta, Undoï¿½" Mipuk-ong siya ug gihawiran ang gagmayng bukton
niini.

Mihilak ang bata. Nakurat si Romano. Wa niya masabti ang hinungdan
ngano nga kini mihilak. Nahulog ang bola nga diha sa gagmayng kamot.
Wa maninagad ang bata nga mapunit ang hinigugmang dulaan.

Gikahimangod kaha niini ang iyang pagpakighigala? Namatikdan ni
Romano nga bisan sa edad sa bata, wala kiniy ngipon ug buhok. Ang
bata dili normal sa iyang kahimtang, nakapanghunahuna si Romano.

"Sa balay, Dave..." Gikamay sa babaye ang bata dihang nahimuntog na
kini sa nataran. Lagmit, kini ang inahan sa bata.

"Akong gikuha ang iyang bola. Lawom ang danawan." Lumos sa kahingawa
ang tingog ni Romano.

Mikitiw ang gagmayng mga tiil sa bata ug milipot sa likoran sa
babaye. Unya miguho ang gamay niining nawong nga nagpasalipod sa
sidsid sa daster.

"Salamat, ha?" Wala magtan-aw ang babaye kang Romano.

"Way kaso." Gibakwi ni Romano ang iyang panan-aw. "Nakita ko lang ang
dakong kakulangon sa bata kon ianod sa sulog ang dulaan."

"Usbon koï¿½ salamat." Mitalikod ang babaye kang Romano ug gihugot ang
gitapis nga tualya. Unya giisa niini ang ngilbit sa iyang daster ug
gipahiran ang luha nga nabiaw sa mata sa bata. Milingiw si Romano.

Mipaduol siya sa babaye. Gitunol niya ang bola. "Anak mo?"

Miyango ang babaye. Wa gihapon kini motan-aw kang Romano. Unya misaka
kini sa barungbarong nga nagkugos sa iyang anak. Dungan sa pagtak-op
sa minao-maong pultahan, natukas usab ang gamayng bentana ug
nakuwadro didto ang nawong sa usa ka tigulang babaye. Midiyong ang
tigulang, mipahiyom. Nakita ni Romano ang bata nga miilog sa bentana
ug milantaw niya sa gawas. Gibadlong sa tigulang ang bata. Apan ang
bata wa maminaw.

Napaningod ni Romano nga dinhing dapita may sugilanon sa usa ka
naagbon nga kagahaponï¿½ kagahapon nga namukaw sa usa ka kasugiran sa
iyang kinabuhi. Ang kalit nga paghilak sa bata, sa iyang pagtuo, usa
ka tinagoan. Kon anak sa babaye ang bata, hain kaha ang amahan?
Unsang matanga kaha kini sa pagka amahan nga nakaako man nga magpuyo
ang iyang pamilya ning barungbarong nga binuhat sa tinapak-tapak sa
bisan unsang dapat nga hipunitan sa kadalanan sa siyudad? Ug kinsa
kining tigulang babaye nga namentana? Dihay nanumbalay nga pagbati
nga nakapukaw sa nahikatulog niyang kagahapon. Nahinumdom siya kang
Celia...

Tingali, magulang lag diyotay niining bata nga iyang nakita ang
pangedaron sa iyang anak karon. Wa niya mahatag ang unsa mang
kaakohan sa usa ka amahan tungod sa kaburong niya sa responsibilidad
sa tawong minyo. Usa ka buntag sa tabayng karaan sa probinsiya,
misumbong si Celia nga kini mabdos sa ilang gugma. Imbes pangasaw-on,
misugpahot siya sa gawas sa nasod aron kalikayan ang kaminyoon.
Nakatrabaho siya sa Canada isip caregiver. Wa siya makaangay sa iyang
trabaho kay sagad babaye man ang nagpraktis ning maong propesyon apan
kay maarang-arang man ang suweldo, gipugos niya ang kaugalingon.
Gawas pa, usa niya kini ka maayong lansis nga makalikay sa usa ka
kaakohan.

Usa ka tigulang nga masakiton ang iyang gialagaran. Si Mr. Smith
nawad-an sa sensasyon tungod sa daghang komplikasyon. Plastik nga
tubo ang nagsumpay sa pantog niini. Matag higayon nga makaihi sa
purol ang tigulang, mohilak kini nga mahinumdom sa dako niyang
pagkuwang sa iyang asawa ug anak.

Wala nay masubay nga pamilya si Mr. Smith gawas sa pipila ka
negosyanteng kabanay nga maoy nagsuhol kang Romano nga kini maatiman.
Nagmahay ang tigulang sa iyang pagpasagad sa iyang pamilya niadtong
diha pa kaniya ang kahimsog sa kabatan-on. Nagsulti kang Romano ang
tigulang nga dugay na siyang nagpangita sa iyang pamilya aron
mangayog pasaylo. Apan wa na niya kini igkita.

Natandog si Romano sa kasugiran ni Mr. Smith. Dihang namatay kini,
mipauli si siya aron pangitaon si Celia ug ang ilang anak. Apan wa na
siyay Celia nga nakita. Way gikasulti si Noy Marcelo ug Nang Soling
kon hain paingon ang ilang bugtong anak. Miingon ang magtiayon nga
kalit lang nawala si Celia ug wa na silay kasayoran kon hain kini
karon. Ug mao kini karon nga nakahunahuna na lang usab siya nga
mobalik sa gawas.

GILANTAW niyag balik ang taytayang kawayan nga gisubay kaganina.
Dihay mga kahulogan nga nakasukgo sa iyang kahimatngon. Ang tulay
nahisama sa pait nga pasumbingay nga buot modugtong sa iyang karon ug
sa kagahapon.

Bisan sa karabanit sa dapit, maoy unang namatikdan ni Romano ang
kamalinawon dinhi. Kawala gyod niya magdahom nga may distrito ba diay
sa Manila nga may ingong pamayhon sa kayano. Tinago ang dapit nga
ingon sa nagpasagad lang sa gimok sa siyudad. Napanghunahuna niya nga
ang Talaba wa hitultoli sa komersiyalismo. Ang hibat nga talan-awon
sa gagmayng mga barungbarong nga iyang nakita maoy laing pinulongan
sa kalisod.

Natandog siya sa gipakitang impresyon sa mga talan-awon. Bisan sa
panagsang basura sa baybayon, may kabugnaw ang hangin sa hunasan ug
malantaw sa unahan ang Manila Bay. Sa pikas bahiya, ang mga edipisyo
nga nagdula-dula sa iyang panan-aw ingon sa naningkamot pagkab-ot sa
tiyan sa bughawng langit.

Mipadayugdog siyag balik sa balay nga iya untang pangayoag katahoran
sa iyang pag-abot kaganiha. Sa iyang tan-aw, mao gayod ang balay. Mao
gayod ang kasilinganan. Mao gayod ang giingon sa iyang Nanay Oping.
Napaneguro niya nga balay gayod kini sa iyang Tiya Lucing.

Nakapanakla siya sa giabot sa kapalaran sa iyang iyaan. Maayo diay
ang kaagi niini sa panimpalad sa siyudad. Wala kini maadunahan, apan
makita nga ang balay maoy bugtong nalahi taliwa sa kabos nga palibot.
Kongkreto kini ug ang desinyo sa pergola ilhanan sa kaluag sa mga
tawong nanimuyo sa sulod.

Nakasabot siya nganong way tawo ang balay. Lagmit atua pa ang
magtiayon sa tiyanggihanï¿½ sa bulonganï¿½ kay may puwesto kining tarima
sa isda. Nag-ingon ang iyang Nanay Oping nga alpor kuno sa bulungan
ang iyang Tiya Lucing ug Tiyo Conrado. Natubig-tubigan kini ilabina
kay wala kagasahi og anak.

"MAAYO nuon kay nakaduaw ka," sa iyang Tiya Lucing nga nagdigamo sa
panihapon nianang pagkagabii. "Unsang balora ang nakapadpad nimo
dinhi, Romano."

"Gitawgan lagi ko sa giaplayan kong ahensiya para sa Saudi. Kon di
makasabal sa inyong panglihok, mohangyo unta ko nga anhi lang una
moestar mentras tanto nga maghikay ko sa akong papeles. Di bitaw ko
magdugay dinhi sa Manilaï¿½"

"Ay, kanimo, Romano. Ngano gong dili. Magpinobre god ta dinhi, Dong."
Gihaon sa iyang iyaan ang sinigang-bangus. "Dali, mangaon na ta. Ayaw
na lang tog agda ang tiyo mo. Naghatod kadtog sud-an sa ilang Lola
Felipa."

Human sa panihapon, nanghingiki siya sa gawas sa balay. Gilantaw niya
ang barungbarong nga gipuy-an sa inahag anak ug sa tigulang. Wa
malahos ang iyang pagpanug-ab pagkamatikod nga ang payag walay sugang
de kuryente. Ang nakita ni Romano sa buho-buho sa bungbong mao ang
luyang kahayag sa lamparilya nga nakigbatok sa kangitngit sa sulod sa
balay. Kon sa unsang hinungdan nga taliwa sa kalibotan sa mga timawa,
may labaw pang makaluluoy, wa siya niiniy kasayoran. Gibatyag siyag
kaluoy sa tulo.

Nasibot siya pagpanumbalay sa payag bisan sa kabag-o pa niya sa dapit
kay nabatyagan niyang dunay nagpasumbingay nga tinagoan ang bata, ang
babaye ug ang tigulang. Nahauknol ang iyang paglakaw nga namidpid sa
balisbisan sa barungbarong, dihang nanglugsot sa tinapak-tapak nga
bungbong ang tingog sa mapinanggaong inahan.

"Dave, magbinuotan ka dinhi kang Lola Felipa mo, ha? Ayawg pabadlong,
Anak."

"Kuyog lang ko nimo, Mama."

"Kapila ko ikaw ingna nga dili puyde. Dakpon ra ba sa polis ang
batang di magpatuo sa ilang Mama. Dal-an lang tikag sinugatan sa
akong pagbalik."

Nabati ni Romano ang pagngislo sa bata. "Dugay na pod diay kang
mouli, Mama?"

"Nangita tag kabuhian. Kon di ko molakaw, di ta kapalit og ngipon
nimo. Di ba gusto kang magpalit tag ngipon?"

Napanid-an ni Romano nga mihilom ang bata.

"Sige, dulog na diha kang Lola Felipa nimo."

"Ug buhok pod, Mamaï¿½"

"Oo, ug buhok pod. Dal-an pod tikag buhok."

Nawitik ni Romano ang totpik nga nagpaminaw sa dakong gugma sa inahan
ngadto sa anak. Natandog siya sa bata nga nangandoy nga matuman ang
butang nga mahimong regalo sa pagbalik sa kabuntagon sa iyang inahan.
Nakita ni Romano sa danawan ang Bulan nga nanamin sa anino sa
kagabhion. Wa siya sa buot nga mipauli sa balay.

Naabtan niya ang iyang Tiya Lucing ug Tiyo Conrado nga nanan-aw og
pasundayag sa telebisyon. Misaka siya, nangayog katahoran. Unya,
nanigsusi siyag kinsa kining tulo ka binuhat sa barungbarong.

Gipahinayan sa iyang Tiya Lucing ang bolyum sa TV. Gitutokan siya sa
iyang iyaan. Ug kay nagpaabot man siya nga suginlan, misugod
paghinubay ang iyang iyaan. Gipatay niini ang telebisyon. Gipaminaw
ni Romano sa kagabhion ang kasugiran ni Lola Felipa, ni Dinah, ni
Daveï¿½ ang mga linalang nga tag-iya sa usa ka sugilanon nga gitipigan
sa kasingkasing sa Talabaï¿½

TALABAï¿½ usa ka hapsay nga dapit kaniadto. Ginganlan kini sa mga
Caviteï¿½o og `talaba' tungod sa abunda niining hunasan. Nagkalainlain
lang ang kinhason. Apan mas abunda kini sa sisi kun talaba. Tin-aw
ang tubig ug pinuy-anan sa daghang kinabuhi sa dagat. Sa adlaw ug
gabii, kini mao ang Talaba. Sa damgo ug pangandoy, kini mao ang
Talaba.

Dihang milambo ang kaulohan, dinhi hakota ang mga biya sa siyudad.
Nag-ilogay dinhi kaniadto ang langaw ug tawo sa pagpangita sa bisan
unsang butang nga mahimo pang kapuslan. Inanay nga nagkasusot ang mga
kinhason, guso, lato ug uban pang bahanding dagatnonï¿½ hangtod nga
nahanaw na gayod kini sa hingpit. Maoy pagtuo sa mga batid nga nahilo
sa naglugitom nga tubig ang mga semilya sa dagat. Tahong na lang ang
nahabiling bahandi sa hunasan nga ambot sa unsang hinungdan nga kini
may lahutay man sa hugaw nga tubig. Mitubo ug nahimong bukid ang
tambak sa basura nga misuyla hangtod na sa hunasan. Paglabay sa
pipila ka tuig, gibiyaan kini sa garbage disposal unit sa MMDA kay
mipetisyon man ang mga grupong nagpakabana sa kinaiyahan dihang
nasayran nga nakamugna kinig kadaot sa panglawas sa katawhan sa
Manila.

Ang ngalan na lang sa dapit ang nahimong handomanan sa kaabunda niini
kaniadto. Unya ang kanhing tambakanan, inanayng nalibon sa kakugnan
ug kabugangan. Inanay nga nawala ang baho. Pagpangligdas sa katuigan,
ang mga basura nahimong yuta ug mihulpa ug mitupong sa lanatad nga
hunasan. Ug may bahin niini nga nasipong ang tubig-dagat nga nabolsa
sa yutaï¿½ karon, usa na ka danawan nga mahubsan lang sa tubig kon
buwan sa Abril ug Mayo.

Nadiskobrehan sa day-ong mga probinsiyano kining dapitaï¿½ mga
probinsiyano nga anak sa kakabos nga nangapadpad sa Manila nga way
sarang kapuy-an. Dihang mibarog ang unang barungbarong, walay
mibadlong nga tag-iya. Unya nasayran nilang gipanag-iya diay kini sa
gobyerno. Sagad mga Bol-anon, Sugboanon, Surigawnon ang nanimuyo
dinhiï¿½ mga Bisaya nga nangita sa ilang tingusbawan.

Ilang gilampasan ang kabugangan ug kakugnan. Nag-iyahay silag tarok
og mga payag-payag. Hilom silang nanginabuhi dinhi ug gidawat ang
unsa may maluwan sa ilang pahatan sa kakabos. Unya, nagkasabot sila
nga magpahina aron ikapabarog ang tulayng kawayan nga matabok ang
danawan nga di na kinahanglang mag-ubog sa tubig.

Hapit na mahuman ang taytayang kawayan sa Talaba dihang miabot si
Dinah nga mabdos, usa kadto ka bulan sa Abril, init ang Adlaw.
Nahuman na nilag ugbok ang mga haligi sa tulay. Nanghunong ang
kalalakin-an nga nagtakgos sa kataposang kabatanan sa taytayan dihang
unang milatay ang usa ka maanyag nga babaye nga nagpadunghay sa taas
niyang buhok. Ila kining gipangutana kon kinsay kabanay nga
gipangita. Apan mihilak hinuon ang mabdos. Gawas sa ngalan, wala
kiniy gikasulti kon taga diin ug kinsa siya sa iyang pagka tawo.
Naglakaw kini nga may dalang putos nga gisudlan sa pipila lang ka
biste.

Ang mga lumulupyo sa Talaba nagtuo nga usa lang ka babaye nga di
angayng hasolan og pagpakabanaï¿½ usa ka babaye nga mopatim-aw lang ug
mawala, sama sa ubang mga binuhat nga daw labo sa isda nga naikag sa
kahayag sa Manila. Apan nasayop sila. Didto tipon ang babaye kang
Lola Felipa, ang tiguwang nga nagpuyo sa usa ka barungbarong nga
nagkapyot sa tampi sa danawan.

Si Lola Felipa usa ka tigulang nga wa nay kabanay. Siya mismo nag-
ingon nga daghan siyag mga anak gikan sa lainlaing amahan. Kon
pangutan-on ang tigulang hain kini ug ang mga amahan sa iyang mga
anak, motulo ang iyang luha samtang maghingasoy nga mahinumdom sa
pait niyang kasugiran.

Hitsuraan si Lola Felipa sa iyang kabatan-on. Bisan gani karon nga
ang iyang agtang gibugalbugalan na sa panahon, masihag pa man sa
iyang nawong ang hulma sa kaanyag sa nangalarag nga katuigan. Di
katingad-an nga daghang langyaw ang nadani kaniya kaniadto.

Naghinubay ang tigulang nga niadtong dalaga pa siya, miabot ang usa
ka adunahang Katsila ug mipasalig nga mangasawa kaniya. Nadani kuno
ang iyang amahan. Nadani usab siya. Gibiyaan niya ang bukid nga
giganoy sa Katsila sa siyudad uban sa pasalig sa luag nga panimuyo.
Apan dihang nakuha na ang butang niyang inampingan, wala na ang
Katsila magpakabana nga tumanon ang unsang saad sa kaminyoon.

Salbahis ang tawo. Kanunay siyang mahiagom sa mga kamot. Maghilak ang
gabii kon mopauli gikan sa kasa ang panuway nga dili hubog. Ang baho
sa alak ug babaye nagsagol sa iyang gininhawa. Unya, gihimugso niya
ang usa ka bata nga naghambin sa dugo sa Katsilang kaipon. Apan sa
dihang natagbaw na ang kanahan, mitipadlong kini sa Espanya human
mabaligya si Lola Felipa sa usa ka negosyanteng Amerikano. Nagtuo si
Lola Felipa nga ang ambongang Amerikano mao na ang manubag sa pakyas
nga saad sa adunahang Katsila. Apan paglabay sa pipila ka tuig,
misirit ang tawo sa Amerika dihang gigukod sa emigrasyon tungod sa
pekeng papeles. Gipakatawo ni Lola Felipa ang laing bata nga wa na
makakita sa hitsura sa iyang amahang Amerikano.

Naglatagaw si Lola Felipa sa kainit sa aseras. Uban sa iyang gutom
nga mga anak, ang iyang kagabhion adto molabay sa balisbisan sa
dagkong mga balay-patigayon. Wala madugay, nabagtan niya sa EDSA ang
usa ka Hapones nga nagsakay og kotse sa dalan. Mipahiyom kini nga
nagtan-aw kang Lola Felipa.

Tungang gabii kadto sa iyang pagsakay sa matahom nga kotse sa
Hapones. Gihagkan ni Lola Felipa ang duha ka gagmayng anak nga
nahinanok sa aseras. Mitulo ang iyang luha samtang nagtan-aw sa iyang
mga anak lusot sa salamin sa kotse. Apan ang talan-awon dali kaayong
gilamoy sa kagabhion.

Ang Hapones nanag-iyag imnanan sa Ermita ug si Lola Felipa gihimong
maglilingaw sa gamayng suhol. Sa kamot sa Hapones, wa na si Lola
Felipa kakitag unsay kalainan sa gabii ug adlaw kay gihikawan siya sa
kagawasan. Ang mangitngit nga lawak maoy saksi sa iyang pag-inusara.
May mga gabii nga mosulod ang Hapones sa lawak. Ug ang lawak mapuno
sa tuaw sa pakiluoy. Apan wala siyay mahimo kay bungol ang paril nga
kangitngit. Nawad-an siya sa hustong panimbang sa paghatag og bili sa
kaugalingon.

Duha ka tuig ang iyang pag-antos. Dihang giluwas siya sa NBI ug DSWD,
daghang paso ang iyang lawas ug halos di na mamilok ang iyang mata.
Ug magsige siyag katawa. Unya mokalit lang usab paghilak. Mabdos siya.
Way nasayod kon sa unsang hinungdan nga sayon ra man kaayong gilutsan
sa Hapones ang kasal-anan. Ug sama sa nahaunang mga lalaki sa iyang
kinabuhi, ang Hapones igo lang nagbilin kaniyag anak.

Gipatambalan siya sa usa ka order sa madre ug sa dihang naayo na,
gisultihan nga dili lang mabalaka kay ilawom na sa pag-atiman sa usa
ka balay-sagopanan ang iyang tulo ka anak. Gipatambong siya og usa ka
Value Formation Seminar ubos sa pagdumala sa kahigalaan niyang mga
madre. Kauban niya ang uban pang kababayen-an nga biktima sa
prostitusyon ug abusong sekswal. Usa ka adlaw, mao na lay iyang
namatngonan ang pag-amuma sa kabos nga mga lumulupyo sa Talaba.
Dinhi, nabatyagan niya ang tinuod nga kahusay sa kinabuhi.

Di na masubay ni Lola Felipa ang iyang mga anak. Nagkatibulaag silang
tanan nga nag-iyahay og gukod sa ilang tingusbawan sa wa nay
paghandom nga ang naghinigulang nilang inahan ilang balikan ug
alagaran sa edad sa katigulangon. May nag-ingon nga atua na sa ubang
nasod ang uban kanila; nakakaplag og maayong kapalaran ug wa na
magdiparal nga sila may inahan nga nangindahay sa ilang pagbalik.
Maayo na lang kay ang taga Talaba wa magpasagad kang Lola Felipa. Kon
unsay sobra sa kosina nga kapahimuslan pa, kini ilang ihatod sa
tiguwang nga sarang ikabangil sa nagkutoy nga tiyan.

Ug mao na lang ang kalipay sa tigulang dihang miabot si Dinah. Sama
kang Lola Felipa, Si Dinah wa usay masubay nga isla sa kagahapon nga
kapasalipdan kon ugaling may pintas nga subasko nga hisugatan. Dili
sila igbahog paryente apan masabot nga sila nag-inunongay. Kon unsa
man ang lanot nga nagdugtong sa duha, napanaghap sa taga Talaba nga
kini gumikan sa managsama nilang kapalaranï¿½ mga binuhat nga nahikawan
sa kahayag sa ilang panahon. Si Lola Felipa ang kaniadto, si Dinah
ang karon. Sila ang duha ka parte sa tulay.

Nianang pagkasunod bulan, natawo si Dave. Hitsuraan ang bata bisan
kini gipanganak nga nag-antos sa usa ka kakulian. Liwat kini sa
inahan. Si Dave way kahigayonan nga katugkan og ngipon ug buhok. Nag-
antos kini sa kondisyon nga gitawag sa mga doktor og ectodermal
dysplasia. Apan bisan pa sa tanan, way sabod ang iyang pangisip. Si
Dave daw usa ka anghel nga banwag sa kinabuhi ni Dinah ug Lola Felipa
bisan pa man sa pagtuo sa uban nga ang bata sa barungbarong anak sa
pagpakasala.

Nagdako si Dave nga gihimong kalingawan sa mga batang maldito ug
tistisan. Ilang sungog-sungogon nga kini migisod lang sa patayng
taklobo sa hunasan. "Ah, iyang mama burikat! Burikat! Burikat!"
magkanayon ang mga bata. Dili na maisip kon kapila si Dave mahiuli sa
barungbarong nga magtiyabaw.

Dili tiaw ang pagpangga ni Dinah sa bata. Daw kaputol kini sa iyang
kinabuhi. Sa mga higayon nga molakaw siya, ang bata iyang saaran nga
dad-an og ngipon ug buhokï¿½ usa ka saad nga di na maisip kon kapila
mapakyas.

NATANDOG si Romano sa kasugiran. Sa iyang paghigda, gitangag sa
naglupad niyang handurawan ang larawan ni Dave, ni Dinah, ug ni Lola
Felipa. Naggaksanay ang tulo. Unsa kining tigmo sa gugma nga
gipasundayag sa pagbati sa tulo ka linalang? Napaningod niyang walay
puwersa sa kalibotan nga makapukan ning pagbati nga nagbalighot sa
mga kasingkasing nga hugtanong gitakgos sa ilang mga kasaysayan.

Ug sa dihang napukan na siya sa katulogon, nagdamgo siyag samarong
langgam nga naigo sa tirador; naglupad kini nga naningkamot nga
makaabot sa salag. Mitugdon ang langgam sa usa ka patayng sanga nga
naglantaw sa gasking nga kabanikanhan nga gisangag sa ting-init. Unya
nanggimaw ang mga sungo sa salagï¿½ gutom nga mga sungo! Apan ang
langgam wala nay kagahom nga makaul-og sa iyang mga piso. Gikapos
kini sa gininhawa. Nakita niya ang pagkapunaw sa langgam nga napuwak
sa sanga nga nahagsa ngadto sa yuta.

Nahikugang si Romano. Ginindotan siya sa iyang damgo. Nabatyagan niya
ang tam-is-hapdos nga kahimatngon. Kinsang tampalasang mangangayam
ang nakaako pagkutlo sa bililhong kinabuhi sa langgam? Unsay mahimong
kapalaran sa mga kuyabog sa salag nga sayong nailo sa pag-amuma sa
ilang inahan?

Mibangon siya ug nag-amping nga milakang paingon sa berandang bukas.
Sa gawas, gihagkan siya sa bugnawng kagabhion. Apan misamot pa ang
iyang kahikugang dihang nakita na hinuon niya sa kangitngit ang
langgam sa iyang damgo nga naghilak sa tingog sa usa ka babaye.
Mibalik siyag higda nga wa na duawa sa katulogon.

NAGDALI si Romano nga makapauli sa Talaba. Gisamokan na siya sa
trapik sa EDSA sa matag adlaw niyang tadlas-tadlas sa kadalanan sa
Kamanilaan.

Wa na siya makaihap kon kapila na siya magbalik-balik dinhi sa
embassy. Napul-an siya sa daghang kuskos-balungos nga papeles nga
iyang gihikay aron madali ang iyang paglarga. Ang ahensiya nga iyang
giaplayan nagsige nag apura. Sama ra gihapon sa una niyang paglarga
ang kalisod nga iyang nasinati kay daghang papeles nga angay niyang
bag-ohon. Gawas pa, laing nasod na usab ang iyang adtoan. Ug karon,
natapos ra gyod ang iyang pagsakripisyo. Gisipitan niya ang polder
nga nag-unod sa mga dokumento alang sa iyang paglarga.

Apan nabatyagan niya nga nawad-an siyag kaikag nga modayon
paglangyaw. Naunsa ba siya? Ngano bang wa man niya batyaga karon ang
kalipay nga makalarga? Di ba mao kini ang katuyoan niya sa Manila?
Misubay ang pasaheroang jeep nga iyang gisakyan sa Coastal Road.
Nakita niya sa iyang hunahuna si Dinah. Unya ang nawong ni Dinah
nahimong Celiaï¿½ si Celia, nga nagkugos sa ilang anak! Gibuhian ni
Celia ang bata ug midagan kini paingon kaniya. Iyang gihakop ang
bata. Apan si Dave mao ang bata nga diha sa iyang bukton.

Gihiling niya sa plastik ang iyang mga pinalit alang kang Dave.
Nahimuot siyang nagtan-aw. Gisaaran niya ang bata ganihang buntag nga
dad-an og regalo sa iyang pagbalik. Nakapalit siyag dulaan nga wig,
dulaan nga ngipon, ug bag-ong bola sa usa ka department store sa
Cubao. Ikalipay kini sa bata.

Nabatyagan niya ang kaakohan nga maoy mangamahan kang Dave. Nasabtan
niya nga may saag nga pagbati nga usa ka basuni sa iyang dughan kon
kini dili niya ikasulti kang Dinah. Apan di kaha siya kataw-an sa mga
tawo? Gilikayan gani niya si Celia... naunsa ba siya? Wa niya hisabti
ang iyang kaugalingon sa higayon nga makita si Dinah.

Di niya matugkad ang hinungdan kon sa unsang katarongan nga maglangay
siyag higayon alang ning mga tawong awas-palad. Apan buot siyang
maglangayï¿½ buot siyang mahimong usa ka manluluwas sa nagkatibulaag
nga banay sa barungbarong sa danawan sa Talaba.

Nagritmo ang igot-igot sa tulayng kawayan dihang misubay siya.
Mihiyak ang tulay sa tag-as niyang mga lakang. Sa unahan, nakita niya
ang matahom nga talan-awon sa nagsaliid nga Adlaw sa Manila Bay.
Namuhayag ang pulahong bidlisiw nga nasabod sa nagpabatal nga
panganod sa kasadpan nga nanamin sa lantap nga dagat.

Wa na mohapit si Romano sa balay sa iyang Tiya Lucing. Midiretso siya
sa barungbarong. Apan nakurat siya. Walay nagtikawtikaw. Wala magdula
si Dave sa bola sa nataran.

Inanay niyang gitulod ang sera sa pultahan. Mihuot ang kahilom sa
sulod. Nakita niya si Lola Felipa nga nagyaka sa kawayang salog.
Milingi kini kaniya. Apan ang panan-aw sa tigulang morag milapos lang
sa laing dimensiyon.

"Hain si Dave ug si Dinah, Lola Felipa?" sukot ni Romano sa tigulang.

"Nanglakaw sila ganihang udto, Romano. Gibiyaan na ko nila."
Nalantawan ni Romano nga naguba ang nawong ni Lola Felipa. "Gilangkat
sila sa kahigayonan. Di ko sila mabasol. Si Dinah lumalabay lang ning
dapita. Bugtawon niya ang kahayag sa iyang ugma uban sa iyang anak."

"Apan, Lola Felipaï¿½ nganong gitugotan mo silang manglakaw?"

"Dili kita ang nanag-iya sa ilang panahonï¿½"

Mitalikod si Romano sa barungbarong. Maoy iyang giatubang ang
danawan. Nagsamagaw ang iyang mga mata. Daghan ang mga prismo nga
iyang nakita. Morag may udyong nga mitaop sa iyang kasingkasing.
Wa sa buot nga gilabay niya ang papeles. Misayaw-sayaw kini sa hangin
ug hilom nga nanugpa sa danawan. Giitsa sab niya ang iyang mga
pinalit alang kang Dave nga gidawat usab sa mahinangpong kahaponon.

May nabati siyang bakho sulod sa barungbarong sa iyang kasingkasing.
Ang iyang nabati mao ang bakho sa langgam sa iyang damgo.
(KATAPOSAN)

Naay Bag-o, Naay Blue

2009-02-28T17:39:00.000-08:00

Sugilanon ni Mario L. Cuezon
Featured sa Bisaya Agosto 22, 2007

ANG kinabuhi ni Inday, Inday Perlita, Perlits, Pearl, Lita, Litz, Perly—
sukad pa sa nakaamgo na siyag buot, puno sa mga pahimangno ug mga
tuo-tuo— kay siya nagpuyo man sa kalibotan sa mga matinuohon, usa ka
kalibotang pinasikad sa mga tinuohan sa kakaraanan nga wala pay nangahas
nga mosupak tungod sa kahadlok nga adunay mahitabo, baliwon ba sila,
gabaan pa, /mosunod lang god ta, kaysa magbasol na lang sa ulahi kon
duna nay mawala, duna nay mahitaboan./
Ug karon nga minyoonon na siya, nabuhi ang mga tinuohan sa mga buktot,
gitago na og dugay uban sa mga gaming nga himoong trapo kon manghinlo na
o sa mga alkansiyang angayan para sa panahon sa kalisod apan dili na
madumdoman, /giahak, dis-a na kadto mabutang, niini bang posteha, sa may
kosina o sa pantawan o sa pensa o sa kasilyas/. Adunay mga misupak
niini, una sa tanan, sila si Junior ug Sylvia Bocter nga giusab na ang
apelyido, ug kining ilang pagsupak lanog kaayo, kay ngano man kunong
pasanginlan mag apil ang ilang karaang apelyido. Apan kini gidaog sa
tingog sa mga tigulang, sa mga edaran nga dili gayod magpapugong kay
/kamo, kamong mga batan-on salawayon gayod kaayo ug dili gayod papugong
maong daghan na ang katalagman nga mangabot sa atong panahon kay wala
moy pagsunod sa mga tradisyon sa atong katigulangan./
Ug nanggawas na ang mga tinuohan:
Dili mahimong kaslon ang duha ka igsoon sulod sa usa ka tuig kay magdaog;
Ang igsoon nga nakauna og minyo sa magulang, kinahanglang mobayad og
linakangan;
Kon kaslonon, kinahanglang dili mobiyaheg lagyo kay duolonon sa disgrasya;
Inigkahumag bendita sa pari, kinahanglang dili magpauwahi og gawas sa
simbahan ang babaye kay kon dili, mahimo siyang ander sa bana.
Kinahanglang mokompesal ang lalaki sa babaye sa gabii sa ilang kasal sa
mga nahimo niyang kaagi sa ubang babaye;
Dili gyod angay isuot sa babaye ang trahe de boda sa dili pa ang kasal
kay demalas;
Sa kasal, kinahanglang mosuot ang babaye og bag-o nga sinina o unsa pa
diha, daan, /blue/ og hinulaman;
Pag-ilis sa trahe de boda, kinahanglang naay isuot ang /bride/ ug mao
kini ang hinuboan;
Maldisyon ang magregalo og telang itom ug gunting sa kinasal;
Kinahanglan nga iniggawas sa simbahan, itsahan ang kinasal og
bugas-humay o kuwarta isip pangpasuwerte;
Pag-abot sa kinasal, sa dili pa mosulod sa balay, buk-an og plato,
sudlayon sila ug paimnon sa tubig nga gihumolan sa sudlay.
Gipanglista kini ni Perly kay gipasulat man sa iyang inahan aron dili
malimtan ug makita niya kon hain ang angay sundon. Wala pa gani ni sila
makatan-aw sa salidang "Sukob" ni Kris Aquino ug Claudine Barreto nga
gipanghambog ni Kris nga mao kunoy kinadak-ag kita sa tanang lokal nga
sine sa Pilipinas, kay nahitabo man kaha ning estoryaha niadtong
bata-bata pa si Sabel, nag-/panty/ pa og sakos harina samtang pisot pa
si Pedro Penduko, si Congressman Ernie Clarete nagbitay pa sa itlog sa
iyang tatay, /ha ha ha, haskang buanga no/, maoy estorya, dalang
kantalita ni Charlie "Bitoy" Tac-an, paryente ni Perly pagkakita sa
listahan nga nahabilin sa Ceres Liner nga iyang gihinloan sa iyang
pagsakay-sakay og bus uban sa silingang si Pablo Maghanoy, /graduate/ sa
Bachelor of Rural Express.
Way problema si Perlita ug Jimmy sa unang mga pahimangno kay pareho mang
wa silay gilakaran, kay sila man gani kuno ang gilakad-lakaran sa ilang
mga pag-umangkon nga sayo kaayo nanguwag o namiga, ang uban gani nga
nangaminyo man igo nga gidugo o kaha human tuboig bulbol o pagkalubad
gyod sa tingog. Pero okey pas olrayt ini ang mga ginikanan sa mga bata
kay mingtuo man sila nga mapugngan pa ang baha, dili gyod ang biga ug
nga bisag way trabaho, bahala nag saging basta labing-labing.
Mao lagi nga sa pagkabaniog sa balita o tsismis nga maminyo ang duha ka
/most eligible/ mangkay ug mangkoy, walay pagsupak sa nakadungog, kay
motilaw god pod sila sa luto sa Ginoo, kanang butang nga dili
ikapanangpit sa silingan, kanang butang nga ikapanungo sad sa silingan,
sama sa gibuhat ni Boy Baste nga giingnan nga lisod ang magminyo maong
dugay tawon naminyo ang ulitawo apan sa dihang nakakita ra gyod og pares
sa edad nga giingong nakaapas pa gyod sa tren, durong kasuko.
Pagkabuntag gyod human sa nahitabong dakong salaod sa miaging gabii,
durong pamuyboy sa mga silingan, /letse mong mga silingana mo, ingon mo,
lisod kaayo ang kaminyoon, unya lami man diay, letse mo, karon pa lang
hinuon ko nakatilaw./
Pero ang problema ang pagbiyahe-biyahe ni Perly kay lagi dili gyod unta
angay sa usa ka kaslonon. Na, alang-alang pod og dili siya moadto sa
iyang gitrabahoan sa Bukidnon, ang labing sikat nga /address/— Kitawtaw,
Kitubo o Kitubo, Kitawtaw— o unsa ba to, nga maoy una niyang naasaynan
sa iyang pagmaestra nga mao ra say madumdoman pag-ayo sa iyang mga
paryente kay lami kuno paminawon ang /address/, morag /ethnic/. Tungod
lagi sa panginahanglang manarbaho gayod kay unsa man unyay ilang
kapangitaan maong kinahanglan gyod niyang mobiyahe. Nakalarga gyod siya
pero mao lagi, sa dili pa molarga, rosaryohan gyod nila sa balay nga
unta ilayo siya sa disgrasya ilabi na kay moagi siya sa Mangima Canyon
ug sa higad sa Bogo pagsaka na sa Bukidnon nga gatuyok-tuyok ra ba ang
dalan mora og tinais manok nga gi-IUD sa mamaligyaayg /barbecue/. Ug
ubanan sa iyang ig-agaw sa biyahe ug samtang naa sila sa bus,
magkalingaw silag rosaryo aron malayo sa disgrasya.
Ang isuot nila nga sinina gipatahi nila sa Ozamiz. Ang kang Jimmy,
amerkana kay wala pa man mauso ang barong-Tagalog, barong-Bisaya o
barong-Filipino. Ang karsones: /wool/ nga itomon. Ang sapatos: Ang
Tibay. Ang kang Perly, ang uso sa panahon: belo nga taas, puting sinina
nga daghan og /lace/ ug /beads/, may bukton nga /lace/ ug guwantis sa
babaye ug /train/ sa likod nga hawiran kunog baynte ka bata ug /bouquet/
sa artipisyal nga bulak nga mora sad og manan-aw kon layo kay taas man
gyod. Diha gyod ang nanay ni Perly kay siya ang mokuha ug siya sad ang
mohawid ini aron dili gyod masuot sa dalaga sa dili pa ang kasal kay
aron dili gyod mademalas kay basig dili madayon ang kasal kon isuot og
una-una.
Ang hinukasan: gisalig na lang usab ni Perly kang Jimmy human sa
paghatag niya sa iyang /measurement/. Si Jimmy na ang mopalit uban sa
igsoong babaye nga pareho sad og sukod kang Perly. Gisultihan lang niya
ang ulitawo kon unsa ang gusto niyang kolor. Ug aron dili gyod masipyat,
misuroy pa gyod sila sa dagkong tindahan sa Ozamiz, sa Geege, Shoppers
ug Gaisano aron matudlo ni Perly ang iyang gusto. Gipareserba dayon ni
Jimmy ang napilian ni Perly nga sinina— /stretchable/ nga pinabukad ang
saya, /pink/ ug puti ang kolor sa mga bulak niini ug sa tan-aw ni Perly,
angayan kaayo siya. Pero kay nabalaka man si Perly nga tingalig ihatag
sa tindera sa uban kon dugay mahibalik ni Jimmy, gianhaag otro nila ug
gipalit na lang gyod pero wala ipadala kang Perly kay unyag matental
siyag suot niini.
Busa sa pag-adto ni Perly sa iyang gimaestrahan, ang iyang gihunahuna
mao na lang ang isuot niya panahon sa kasal.
Ang sinugatan sa duha ka gagmayng anak ni Kapitan nga iyang gipuy-an:
/blouse/ sa anak nga babaye ug /brief/-ukay-ukay sa anak nga bayong.
Nasuod na man god niya ang mga bata kay duha ka tuig na man siyang
nag-abot sa ilang Kap.
UNANG Lunes gyod human siya pamayhe, nabibo ang eskuylahan. Unom sila ka
magtutudlo ug usa ka /principal/ nga bayot nga kanunay di makit-an kay
kanunayng report kuno sa /district supervisor /pero tua diay
magyampungad sa iyang uyab nga drayber sa motor, gipanapian lang sad
siya. Sa unom ka magtutudlo, lima ang babaye ug usa ang lalaki nga minyo
na og matod pa sa hungihong apiki pa sa kalisod ang hitsura. Sa mga
babaye, usa ra sad ang minyo samtang ang upat nangita pa sa ilang palad,
maghahalad, bana, gugma, kapikas sa kinabuhi, /husbandry/, lalaki,
/groom/, /bridegroom/, /reason for being/, /knight in shining armor/,
/king/, /horseman/ ug daghan pa nilang pasaring nga kinutlo sa Roget's
Thesaurus nga sa kataposan taposon lang nila sa pulong nga, /in short/,
utin, kon mahimo taas ug dako, ug imuwestra pa gyod sa ilang kamot ug
sundan sa dako ug lanog kaayong bahakhak nga makapakurat sa namahulayng
mga unggoy sa lakbit nga higad sa ilang eskuylahan sa Miglamen
Elementary School.
Mahinamon kaayo ang upat niya ka amiga nga namalita sa nahitabo nga
pagpangasawa kaniya ug lupig pa ang mga peryodista sa Manila Chronicle
ug Channel 2 ug GMA 7 ug pilde kaayo si Inday Badiday sa pagpangutana
bahin sa detalye sa maong pagpangasawa, /unsa may imong gisuot, unsa may
ilang gidalang pagkaon, pila pod ang mianhang bisita, pila ang nangumbak
sa umbakerong mga silingan, giunsa pod pag-estorya sa ilang dakong tawo,
unsa poy gitubag sa imong mga ginikanan, unsa poy imong gibati sa
pag-ingon nga maminyo na gyod ka, Day Perling. Inday Perling, makatilaw
na gyod ka anang butanga, ha ha ha, unsa kaha na ka lami, no? /Ang ilang
/press conference /nga nasugdan sa wala pa mobagting sa buntag, gitiwas
sa /recess/ ug pagpamuhi sa buntag ug gitiwas kamulong luto sa sud-an ug
kamulong paniudto ug human sa paniudto maong wa na gyod sila
makatagpilaw sa udto, /tagpilaw-tagpilaw ka diha, sa usa pa, nga lami na
kaayo ning atong giestoryahan, mga tips sa kaminyoon/. Nasundan pa gyod
kini pagkagabii kay gauban ra man ni silang mga babaye sa balay ni
Kapitan nga anaa ra sad tapad sa eskuylahan kay ang lalaking magtutudlo
taga diri man ug naa silay balay duol sa Barangay Hall ug didto nagpuyo
ilang /principal/.
Kining iyang mga kauban, taga lainlaing lugar baya pod ni sila ug
lainlain sad og mga kinaiya pero magkasabot man pod sila ba. Si Lolly,
ang kinatigulangan nila, mga kuwarenta na ang edad, minyo, upat ang
anak, ug bag-o pa lang nasulod kay bag-o pa man sang nakapasar, nakaitik
(/eight take/) ni siya ug wa dayon makasulod kay palakasay lagi sa ilang
lugar. Tambokon nga babaye si Lolly pero sa tulo ka dalaga, dili lang ni
siya tambokon, tambok na gyod kon ikomparar nila nga gagmay og hawak.
Ang tulo ka dalaga sila si Elizabeth, Josefina, ug Susan. Ug si Perling.
Si Elizabeth ang kinaguwapahan, taliwtiw og ilong. Si Josefina, morena
ug medyo lampagon. Si Susan lingin og nawong ug bigot sad og lawas bisag
gamay.
Ug tungod kay naandam na man ang iyang isuot nga trahe, ila na lang
giestoryahan ang uban niyang ipangsul-ot nga kuno kinahanglang naay
bag-o, naay /blue/, naay daan, naay hinulman, /something old, something
new, something blue, something borrowed/.
Adtong gabhiona, wala diha si Kapitan ug ang iyang pamilya kay
nanugbong, namista sa ilang paryente sa laing lungsod. Busa, mahimo
silang magsaba kay wa may matugaw. Ang upat ka dalaga, ipon sa usa ka
kuwarto nga dako. Ang duha sa salog, ang duha anha sa katre. Si Lolly,
naa sa usa ka kuwartong gamay kay usahay moanha man iyang bana. Pero
karon, /absent/ man kay Lunes.
Nanggilumba dayon ang mga kauban og /suggest/ kon unsay puyde niya nga
masuot— /panty/, /bra/, /half-slip/, kamison, /girdle/, /stocking/.
Alahas— singsing, kuwentas, pulseras, aretes. Nanaglumba sad og /offer/
sa ilang mga alahas para sa /something borrowed/. Puyde tong kuwentas ni
Elizabeth nga /Chinese gold/, inutang gikan sa silingan ug gibayran niya
sulod sa usa ka tuig. Puyde ang aretes ni Josefina nga handomanan nila
sa uyab niyang misakay og barko nga nalunod didto sa Caribbean kay
nahigop kuno sa Bermuda Triangle. Puyde pod ang pulseras ni Susan nga
giprenda sa silingan nilang napurdoy ug wala na gyod malukat.
Kon dili kuno siya, diha pay /offer/ ang tulo. Ang pustiso sa bangkil ni
Elizabeth nga /pure gold/, 18-K, binuhat sa dentista niyang ig-agaw sa
wa pa ni mapreso kay gipusil ang tigbantay sa iyang balay kay kaingon
kunog kawatan nga misulod sa gibantayang balay samtang nagdulog silas
/maid/ nga gikulukadidang pod niya. /Historical/ kuno tong bangkila kay
dihang gilayog siya sa ngitngit nga dalan padu'ng sa ila, iya mang
gipaak sa liog ug wala gyod buhii maong nakasinggit ang laki nga
/wakwak, wakwak, wakwak, tabang, mga silingan/. Naa pod kunoy aretes si
Josefina nga napalit niya sa aseras sa Colon nga dagko kaayo pero nipis
ug gaan ra kay plastik man. Nakit-an to niya nga maoy gisuot sa pelikula
ni Bella Flores adtong iyang gireyp si Fernando Poe Jr. Si Susan naa say
pulseras nga pula, itom ug dalag nga /vedas/, pinalit to sa iyang nanay
sa gamay pa siya kay sige man siyag kasakit— hilanat ug kalibanga— didto
sa mamaligyaay sa gawas sa Santo Niño sa Cebu kay pangontra kuno sa
buyag ug hangtod karon gidala-dala gihapon niya sa iyang bag kay kon
isuot niya sa klase, kataw- an man siya sa iyang /pupils/.
"O, kini na lang kaha ang imong hulaman." Gipagawas ni Elizabeth ang
iyang kinakusgan: usa ka /panty/ nga puno sa /lace/, nipis kaayo ug
manggawas man gani ang bulbol ug masihag sad ang di angayng masihag.
Gikagubtan dayon sa tulo ang maong /panty/ kay mao pa kuno sila kakita
og ingon ani. Gipalit kuno ni sa ig-agaw ni Elizabeth nga nangompra sa
Divisoria. Giabrihan ni Josefina ang bag ni Elizabeth ug nakit-an niya
nga naa man diay kiniy lima ka buok, lainlain ang /design/. Naay buslot
gyod sa tunga. Naay bahag nga gamay na ang sa likod. Naay binurdahan.
Naay huktan ang isigkakilid. Nagubot silang upat tungod sa maong mga
/panty/. Ug unsa pa… gipangsulayan nila ang maong mga gamit ug
nagposing-posing sila nga morag /Girard Peter model /sa dakong samin sa
karaang aparador.
Ug tungod kay gipangsulayan lagi tanan, nakit-an ni Perly nga mas
ganahan siya sa nauna, kadtong puno sa /lace/ ang mga kilid-kilid ug
masihag kaayo ang gitagoan. Nagdebate pa sila kon unsa to nga /panty/,
mao na ba to ang /something new/ o /something borrowed /o /something
blue/. Miingon si Elizabeth nga nasukod na man na nila pero puyde
gihapon na nga /new/, pero kon gusto niya, puyde pod nang /something
borrowed /nga iuli pagkahuman niya, pangpasuwerte aron siya na poy
maminyo, hayyy. Pero kay /blue/ man lagi, puyde kaayong /something blue/.
"Hoy, ngano man pod nga /blue/ man na? Maayo unta tong /pink/." Si Susan.
"/Blue/ na kay /nagluluksa,/ sa Tagalog pa. Iyang gikagul-an ang umaabot
nga…" ni Elizabeth nga midurog bahakhak pinakita ang atubangang ngipon
nga pulos pustiso.
Nadesisyonan ni Perly nga kini na lang ang /something blue/ o /something
borrowed /depende kay tingalig naa pa siyay mahulaman o makit-ang lain.
Nahunahunaan nila nga mangadto na lang sila sa Cagayan ug adto mamili
kon unsay angay niyang paliton.
Ug tuod man, nianang Biyernes sa gabii diha na sila sa Cagayan de Oro.
Minghigda sila sa paryente ni Perly ug nagsuroy-suroy dayon sila sa
siyudad, miadto sa Gaisano, sa Oro Rama para mangita lagi og /something
new/, /something blue/, /something old /kay alang-alang og mopalit pa
sila og /something borrowed/. Didto sila sa /ladies section/ kanunay,
gipangtan-aw halos tanang klase sa /lingerie/ o /jewelries/ maong
gikapoyan na kadugayan ang mga tindera kay natudlo na tanan, napakita na
nila tanan dayon wa pa gyod silay nakita nga hiayonan. Wala gyod sila
makapili anang gabhiona mao nga pagkaugma, namalik na pod sila og duro
na pod og panan-aw. Maayo gani kay panahon pod nga gabag-o og /display/
ang duha ka dagkong tindahan ug diha sad silay nakita.
Una, nakakita sila og pares nga /bra/ sa /panty/ nga gidala ni
Elizabeth. Pero gisuot kini sa manikin, pipila ka segundo lang. Dili
unta ipakuha sa tindera kay mao pa gyoy pagtaod pero wala man silay
laing /blue/ nga kolor nga gusto ni Perly. Gipakuha kini ni Perly aron
isukod. Sakto man gyod. Gawas nga /blue/, mao pa gyod nga /brand/,
Triumph, pero mao lagi, mahalon. Ang presyo /equivalent/ sad og usa,
duha ka semanang trabaho ni Perly. Pero nindot gyod hinuon kaayo. Dunay
mga /lace/ sa kilid-kilid ug gani ang gibutangan sa /hook/ duna may
/lace/ dayon baga ang /foam/ mao nga para kang Perly nga dili kaayo dako
og dughan, matindog nang tan-awon ang iyang tutoy, malami na unya. Mao
nga wa gyod mangutana si Perly kon naa bay /discount/ o /sale/. Iya nang
gihunahuna nga kaanindot baya unya niya tan-awon nga magsuot niadto uban
sa iyang seksi nga /panty/. Iyang gibayran dayon og nalipay kaayo siya
kay naa na siyay /something new/ ug /additional/ nga /something blue/.
Para sa /something old/, nahunahunaan niya nga kadto na lang kuwentas
nga relong gamay niya, ang unang relo nga napalit sa iyang suweldo.
Para sa /something borrowed/, hulaman na lang niya ang /jewelries/ sa
iyang mga kauban, nilang tulo aron way magmahay. Ug giingnan niya ang
tulo nga nalipay sad kay nakatabang sad sila sa kauban, gawas nga
makaadto sad sila sa balay nila karong kasal niya.
Pila ra may estorya, miabot na ang semana nga kaslon na si Perly.
Nangandam na sila kay mangadto man sila sa kasal. Tulo ka adlaw sa wa pa
sila manglarga, nakahunahuna silang panglabhan ang ilang gipangtagong
igsusul-ot kay nanimaho na man nga /mothballs/ sa ilang gitagoang mga
maleta ug bag. Giapil nilag laba ang /lingeries/ nga ila sang isul-ob.
Didto sila sa tubod manglaba ug gidala sa ilang gipuy-an, sa kilid sa
balay gihayhay. Kay tingklase man lagi, mingsulod sa silas ilang klase.
Ug naunsa mang kinabuhia nga pag-uli nila sa hapon, kay adto man sila sa
eskuylahan maniudto, wala na man sa hayhayan ang uban sa ilang
gipanglabhan. Diha pa ang mga sinina apan wala na ang mga /panty/ ug
/bra/ nila. Usa na lang ang nabilin, kadtong puno sa /lace/ nga naay
buho sa tunga. Dili na unta gustong mokompleyn pa silang Perly kay
maulaw silang mahibaloan nga ang ilang mga /panty/ naa diay buho-buho.
Apan dili mosugot si Elizabeth kay tingalig maanad ang mga kawatan.
Busa, miadto siya kang Kapitan nga nagpahulay sa beranda, kamulong inom
og kinutil. Iyang gidala ang mora-morang /panty/ nga nabilin ug
gipatan-aw niya kini kang Kapitan nga sa pirmero nakangisi kay sa tibuok
niyang kinabuhi karon pa siya kakita og /panty/ nga gipakita ang
gitabonan unta.
Nagubot ang balay ni Kapitan tungod sa maong hitabo. Gisayonan ka nga
balay pa gyod sa kapitan ang gikawatan. Nagtawag dayon si Kapitan sa
iyang mga /volunteer/ aron sa pagpangutana ug pagpaniid ug mahimo ang
pagdakop sa kawatan. Ug aron mahibaloan sa mga /volunteer/ ang ilang
gipangita, gipakita niya ang sampol sa usa ka /panty/ ug nga ang uban
susama aning mga pantiha nga mahalon ra ba diay kay gikan pa sa Manila.
Nalukop sa mga /volunteer/ ang sentro sa barangay og pangutana. Nabaniog
nga nangita sila sa mga /panty/ nga naay buho-buho daan pagpalit. Ug
nasadya ang mga kukabildo sa katawhan bahin sa mahalong /panty/ nga
nawala. Diha man ganiy nag-ingon nga pabayran lang kon naay moangkon
apan aduna say miingon nga wala kiniy baligya dinhi sa Mindanao, adto pa
gyod sa Manila.
Nahibaloan dayon nga diha diay mga batang nakakita panahon sa /recess/
nga si Tolano, usa ka batang /grade six /pero dako na og edad, mianha sa
ilang Kapitan nga niadto usang panahona miadto sa Purok 6 para sa usa ka
miting. Giadto dayon ang balay ni Tolano nga nahimutang mga tulo ka
bungtod sad gikan sa eskuylahan. Didto si Tolano ingon man ang iyang mga
ginikanan nga ilang giingnan. Durog hilak si Tolano kay gipasanginlan
siya nga kawatan. Ilang gitan-aw ang bakat nga sudlanan sa ilang mga
sinina ug wala man gyod. Ilang gitan-aw ang ubang butanganan pero wala
man gyod. Pag-uli nila, mireport sila nga, /Kap, ang mga panty nga among
nakit-an nagisi na man lang to og ginamit, dili man gisi daan parehas
anang ilang Ma'm/.
Giadto nila ang gidungog nga numero unong kawatan sa ilang Barangay: si
Takyo. Kawatan ni og manok si Takyo— iyang lit-agon dayon ihawon,
lutoon. Kon tan-awon pod nis Takyo, kawatan gyod nuog nawong. Gawas nga
itomon, daghang garas-garas ug taas og bigote ug buhok. Eksakto gyod nga
pag-abot nila sa balay ni Takyo sa pikas tampi sa suba, maoy pag-abot sa
kanahan. Moaksiyon untag dagan pero gitionan og pusil sa /volunteer/ nga
himoonong CHDF o CAFGU inigliwas sa pipila ka buwan. Wala man ang iyang
mga ginikanan maong gihadlok og duro sa mga /volunteer/ nga pusilon kon
di motug-an. Mitug-an ra siya nga manok ra ni Kap iyang gibirahan, ang
mga /panty/ gipanguha ni Boloy. Gatago diay si Boloy sa kisame pero
mikanaog kay gitudlo man ni Takyo. Si Boloy taas, pution, tisoyon og
nawong kay giingong ang tinuod man gyong tatay ani, Insek, kay
gipaburosan iyang mama pagpa-/maid/ sa siyudad. Dugay kaayo kaestorya si
Boloy kon asa ang mga /panty/ nga iyang gikuha. Kadugayan, mitug-an ra
gyod. Gibilin ra kuno niya sa balay ni Kapitan, sa anak niini. Gidala
nila ang duha sa ilang Kapitan aron sa pagreport.
Wala man diha pod ang mga bata. Busa gitan-aw ni Kapitan ug iyang asawa
ang mga gamit sa mga bata. Ug nakita nila ang maong /panty/ didto sa
ilawom sa unlan ni Mary Jane. Apan wala didto ang /panty/ ni Perly.
Pag-uli sa mga bata, gipangutana dayon ni Kapitan bahin sa mga /panty/
nga nangawala. Mibalibad si Mary Jane. Unsaon man kuno niya nang /panty/
nga gasyort man lang siya. Gipakita ni Kapitan ang mga /panty/ nga diha
sa iyang mga unlan.
"Di man akoy gabutang ana," singgit ni Mary Jane. "Si JoyJoy ana."
Namula si Kapitan ug ang iyang asawa. Natingala ang mga maestra.
Nangluspad si JoyJoy.
"Gisuot man gani na niya, Pa," hilak ni Mary Jane.
Nakuratan si Kapitan kay ang nahibaloan niya nga bagis-bagis man ang
iyang kamanghorang lalaki.
"Tinuod ba, JoyJoy?" Suko kaayo ang iyang nawong. Mitulo na ang luha sa
mata sa bayong.
Giduol kini ni Kapitan. Giabrihan ang butones sa /short/. Gipaubos ang
/short/ ni JoyJoy taman sa tuhod. Ug tuod, gisuot ni JoyJoy ang /panty/
ni Perly, ang /panty/ nga mao untay /something blue /sa iyang kasal.
Mihilak si JoyJoy ug wala makapugong sa pagkatawa ang mga maestra, maong
nanggawas sila ug didto nangagiki ug namahakhak nga gikakurat sa mga
gangis ug mangloy mao nga nangundang kini sa pagpaningog ug ang
kagabhion nakugang sa maong katawa.
Gilabhan og otro sa asawa ni Kapitan ang mga /panty/ ug giuli sa mga
maestra. Ang /panty/ ni Perly diha na may mga lama-lama sa lubot dapit
dayon dihay natangkas nga /lace/. Nadesisyonan na lang niya nga dili na
lang to ang iyang isul-ob sa kasal. Mopalit na lang siya og laing
/something blue/. Gihatag na lang niya kini kang JoyJoy nga pagkaugma
gayod milayas na sa ilang balay ug barangay.

(KATAPOSAN)

Ang Labandera

2009-02-28T17:30:00.001-08:00

Ang Labandera

Sugilanon ni Isaac Bashevis Singer

Hinubad ni Omar Khalid

(Ang Magsusugilanon: Si IBS usa ka Hudeyo. Mananaog siya sa prestihiyosong Nobel Prize sa Katitikan tungod sa talagsaong matang sa reyalismo nga iyang gipasiugdahan. Ang iyang mga nobela ug sugilanon gihubad na ngadto sa lainlaing pinulongan. Nabantog siya sa maisogong pagdala sa kulturang Hudeyo ngadto sa pagtagad sa kalibotan.

(Ang Taghubad: Si OK nailhan isip maghuhubad sa klasikong mga sinulat ngadto na sa Sinugboanong Binisaya. Lakip sa iyang nahubad mao ang mga obra nilang Gabriel Garcia Marquez, Edgar Allan Poe, David Updike, Anton Chekhov, Guy de Maupassant ug uban pa. Usa usab siya ka kritiko sa katitikan ug kulturang bisdak; nagsulat og mga tratasyong pilosopikanhon sa pinulongang namat-an niyag kahayag. Siya ang pangulong editor sa Budaya— usa ka katitikanhong mantalaan nga nag-unod sa mga bag-ong tingog sa katitikang binisaya.)

ANG among pinuy-anan wala kaayoy pakigsandurot ngadto sa mga Gentil. Ang nagbinugtong nga Gentil sa tibuok balay mao lamang ang among dyanitor. Ug ma-Biyernes lang sab siya moanha alang sa iyang tip, nga gitawag namog iyang "pang-Biyernes nga salapi". Anha ra siya kutob sa pultahan, motukas sa iyang kalo, ug tunolan sa akong inahan ug unom ka groschen.

Gawas sa dyanitor, aduna usay Gentil nga labandera nga tigulang nga moanha sa balay aron pagkuha sa mga labhanan. Ug kining akong sugilanon bahin ning maong tigulang.

Gamay siyang babaye, tiguwang, ug kunoton na ang agtang. Sa pagsugod niyag panglabada dinhi kanamo, sobra na siya sa setenta. Sagad ugod sa mga Hudeyo nga sama kaniyag edad masakiton na, luyahon, ug huyang nag lawas. Ang tanang tigulang babaye sa among kadalanan bako na ug magsungkod kon molakaw. Apan kining labandera, bisan sa iyang kayagpis ug kagamay, nagbaton og kapiskay nga lagmit iyang nasunod sa kabos nga mga kagikan. Tunolan siya ni Nanay og hampuog sa mga labhonon nga natigom sulod sa pipila ka semana. Iya kining alsahon, ipahiluna sa gamay niyang abaga, ug dad-on ngadto sa iyang panimalay. Sama kanamo, nagpuyo usab siya sa Dalan Krochmalna, apan sa pikas tumoy, haduol na sa Wola. Kon imong lakton, mokabat tingalig usa ug tunga sa takna.

Ug paglabay sa duha ka semana, iya usab dalhon pagbalik kanamo ang mga linabhan. Ug dili tiaw ang kalipay ni Nanay kon makita ang among labandera kay ang matag piraso sa seda daw pilak nga naggilak-gilak sa kalimpiyo. Maayo usab kaayo kining pagka plansa. Apan dili mahal, sama sa uban, ang iyang bayad. Sa tinuod lang, usa siya ka maayong kaplag. Busa giandam na kanunay ni Nanay ang bayad tungod kay layo na kaayo kon pabalikon pa ang among labandera.

Niadtong mga panahona, dili sayon ang pagpanglabada. Walay agwas ang tigulang ug magsag-ob pa siyag tubig gikan sa poso. Aron ang mga seda mogawas nga limpiyo, kinahanglan kining kusokusoan sa pasong, humolan og puti nga soda, waswasan, pabukalan sa dako nga kaldero, almirolan, ug unya plansahon. Ug himoon kini sa napulo ka subli sa matag piraso. Ug ang pagpauga! Dili kini mahimo nga ihamyang lang sa hayhayan sa gawas tungod kay anaa ang mga kawatan. Kon tingtugnaw, kadali rang mangapulpog sama sa bildo ang seda kon pananglit hitandogan. Dili sab mahimo nga adto kini ibutang sa lawting kay tua man ang mga personal nga gamit. Ang Diyos lang ang nasayod kon unsa ang pag-antos sa tigulang niining pagpanglabada bisan sa kalisod.

Mahimo man unta siyang magpakilimos sa pultahan sa simbahan o kaha mosulod sa mga sagopanan sa mga kabos ug tigulang. Apan anaa kaniya ang usa ka matang sa garbo ug gugma sa buluhaton diin maoy sagad nga birtud sa mga Gentil. Dili buot sa tigulang nga mahimong palas-anon, busa, siya mismo ang midala sa kaugalingong lulan.

Makasulti og pipila ka pulong Polish ang akong inahan, ug ganahang makighinabi ang tigulang kaniya sa bisan unsang butang. Pinangga ko sa tigulang ug magsige siyag ingon nga susama kuno kog nawong ni Hesus. Subli-sublion niya kini matag higayon nga siya moanha kanamo, ug si Nanay manglimu'k ug mohunghong sa iyang kaugalingon: "Hinaot nga ang iyang mga pulong masaliyab ngadto sa kamingawan."

Adunay anak nga adunahan ang tigulang. Wa na hinuon ko mahinumdom kon unsa kadtoy negosyo niini. Naulaw kaayo ang maong anak sa iyang inahan ug wa gyod moduaw nga magkakita sila. Bisag usa na lang ka groschen, wa gyod kiniy gikatunol. Ang hitabo gisugid sa tigulang sa way pupanagana. Usa ka adlaw, ang iyang anak naminyo. Ingon sa maayo usab ang napangasawa niini. Didto sa simbahan ipahigayon ang kasal. Wa imbitara sa anak ang iyang inahan. Apan bisan pa niini, miadto ang tigulang sa simbahan ug nagpaabot sa iyang anak didto sa hagdan nga makakita sa iyang anak kauban sa "batan-ong babaye" didto sa altar.

Ang sugilanon sa way balatiang anak nagbilin og halawom nga impresyon sa akong inahan. Nagpunay siyag sulti bahin niini sulod sa usa ka semana, bulan. Usa kadto ka dakong kapakyasan sa institusyon sa pagka inahan. Magkanayon si Nanay: "Mao ba kanay ibugti sa mga anak sa pagsakripisyo sa ilang inahan? Ang inahan mibuhis sa kataposan nilang kusog ug ang anak wa diay igbawos."

Ug sundan kini niya sa itom nga mga pangagpas nga siya dili sab makaseguro sa kaugalingon niyang mga anak: Kinsay nasayod sa ilang buhaton sa umaabot? Hinuon, wa kini makapugong sa iyang pagdidikar diri kanamo sa iyang mga paningkamot. Kon dunay mga himan-is sa balay, iya kaming pinigan ug isalin alang kanamo ug mag-imbentog bisan unsang rason nganong siya di ganahan motilaw niini. Maantigo siya sa mga pangdani nga gikan pa sa karaang panahon, ug mogamit siya sa mga panultihon nga iyang nasunod gikan sa henerasyon sa debotong mga inahan ug apohan. Kon pananglit usa ka anak ang mag-antos sa usa ka sakit, moingon siya: "Ako ang imong lukat ug malabwan mo ang kinabuhi sa akong bukog." O kaha moingon siya: "Ako na ang lukat sa imong kuko." Kon mangaon mi, sagad moingon siya: "Kahimsog sa uyok sa imong bukog."

Usa ka adlaw sa dili pa ang unang subang sa Bulan, hatagan kami niya og karmelitos nga giingong makasanta sa bitok. Kon usa kanamo ang mapuling, iyang tilapan ang among mata hangtod nga ang puling mawala. Paugomon sab mi niyag dulse nga daw bato nga makasanta sa ubo. Matag karon ug unya, iya kaming panalanginan batok sa daotang mga mata. Nagtuon siya sa mga librong "The Duties of the Heart", "The Book of the Covenant" ug uban pang seryosong pilosopikanhong basahon.

Balik sa labandera, usa kadto ka tingtugnaw nga hilabihan. Ang kadalanan nangiyugpos sa nagpamaak nga katigmi. Bisan unsaon namog painit ang among dapogan, ang mga bentana puston gyod sa yamog ug kapyotan sa mga tipaka sa yelo. Gitaho sa mga pamantalaan nga daghan ang patay. Misaka ang presyo sa uling. Di mabangbang ang tingtugnaw nga ang mga ginikanan napugos og pahunong pagpatungha sa ilang mga anak sa cheder, ug bisan ang mga tulunghaang Polish nanera.

Usa niana ka adlaw, ang tigulang labandera (nga karon dul-an na sa otsento anyos), mitungha sa among balay. Ubay-ubay gyong labhonon ang nagtapun-og sulod sa miaging mga semana. Gihatagan siya ni Nanay og takuri sa init nga tsaa aron mainitan ang iyang tiyan. Diha say tinapay. Ang tigulang milingkod sa silya sa among kosina, nagkuray. Iyang gidangdang ang iyang kamot sa takuri. Nakita ko ang iyang mga tudlo nga naglumbid nga ilhanan sa pagkabun-og sa buluhaton, ug lagmit sab tingali sa artraytis. Talagsaon ang kaputi sa iyang kuko. Kining mga kamota nagsulti sa panaog-daog sa tawo, sa kakugi sa buhat dili lamang segun sa limitasyon sa iyang mahimo kondili saylo pa iyang kagahom.

Giihap ug gilista ni Nanay ang mga labhonon: kamisin, kamison, hapin sa kutson, punda, kurtina. Ug, oo, ang Gentil nga labandera molaba usab niining mga balaang panapton.

Ang tapun-og sa labhonon labihan kadako, mas dako kay sa kasagaran. Sa dihang gitungtong na sa tigulang sa iyang abaga, halos siyang dili makita. Sa sinugdan, nabarag siya nga abi nakog madat-ogan siya sa dala. Apan ingon sa dunay kusog nga naglimpuwag sa iyang kaugalingon nga nagpanawag: Dili, dili ka matumba. Ang usa ka asno mahimong matumba sa dala niining lulan apan dili ang tawo— ang tawo nga maoy korona sa kalalangan.

Makalilisang tan-awon ang tigulang nga nagsusapinday dala ang dakong putos, ngadto sa katugnaw, diin ang niyebe uga sama sa asin ug ang hangin nagsamual sa abogong huros, sama sa multo nga nagsayaw sa katigmi. Makaabot kaha intawon ang tigulang sa Wola?

Nawala siya sa among panan-aw. Nanghupaw si Nanay ug militok og hilom nga pag-ampo alang sa tigulang.

Sagad, ibalik sa tigulang ang mga linabhan human sa duha, labing dugay, tulo ka semana. Tulo ka semana ang milabay, upat, lima, ug wa gyoy tigulang nga nahibalik. Hapit na ming way ikasul-ot. Mas misamot pa ang katugnaw. Sa tan-aw nako, ang kable sa telepono midako na sama sa pisi. Ang mga sanga sa kahoy nahisama na sa bildo. Labihan ka daghan sa niyebe nga ang kadalanan wala na magtupong, ug ang mga padausdos mahimo nang padaganon nga walay kalainan sa atua ka sa bakilid. Ang maluluy-ong mga tawo naghaling og kayo sa kadalanan nga magamit sa mga latagaw nga mainitan ang ilang tiyan ug makasugbag kamote kon anaa man silay masugba.

Alang kanamo, ang wa pagtungha sa tigulang usa ka dakong kawad-on. Nagkinahanglan mi sa linabhan. Wa man sab god mi masayod sa kompletong adres sa tigulang. Nagduda mi nga siya nakuyapan unya namatay. May panaghap si Nanay adtong kataposang higayon nga migikan ang tigulang sa balay— nga dili na namo makita ang among mga butang. Nakakita siyag pipila ka dugnit; iyang gilabhan ug gipangsulsihan. Nagsubo mi dili lang sa nawala namong mga biste kondili lakip na sa tigulang labandera nga nahimo na namong suod tungod sa iyang matinud-anong pag-alagad sulod sa nanglabayng katuigan.

Duha ka buwan ang milabay. Wala na ang katigmi, ug miabot na lang usab ang laing bulhot sa tingtugnaw. Usa ka gabii, samtang si Nanay nagsulsi sa usa ka kamisin tapad sa de gas nga lampara, natukas ang pultahan ug milusot ang usa ka gamay nga tayhop sa aso ug gisundan sa higanteng putos. Miguho ang ulo sa tigulang; gusbat ang iyang nawong sa katugnaw— puti kaayo sama sa seda. Nanglusot ang pipila ka hibla sa ubanon niyang buhok sa bandana nga naglikos sa iyang nawong. Daw gituok ang singgit ni Nanay. Mora bag usa ka minatay ang nakasulod sa among balay. Midagan ko paingon sa tigulang ug gitabangan siya nga madiskarga ang iyang dala. Mas sapsing siya karon, mas bako. Misamot og kakunot ang iyang nawong ug nagsigeg kiling ang iyang ulo nga daw nagpamalibad. Wa siyay nalitok nga tatawng pulong apan dunay butang nga giyamyam ang iyang wait niyang kupos.

Dihang ingon sa naulian na ang tigulang, misugid siya namo nga siya nagmasakit, grabe nga sakit. Kon unsa kadtong iyang sakit, wa na ko mahinumdom. Sa iyang pagmasakit, dihay mitawag og doktor, ug ang doktor nagpatawag og pari. Diha usay nagpahibawo sa iyang anak. Hinuon, nagpadala man kini og salapi alang sa lungon.

Apan ang Labing Gamhanan dili pa gyod buot nga kining mainantosong kalag mapukan. Naunsa ba nga imbes mamatay nag-anam man hinuog alibyo ang iyang kahimtang, naayo, ug sa dihang makatindog na siya, mibalik siyag panglaba dili lang kanamo kondili sa pipila ka pamilya nga iyang suki.

"Dili ko mahimutang sa katre kon makahunahuna sa mga labhonon," pasabot sa tigulang.

"Kining pagpanglaba dili man tingali makapatay nako."

"Sa tabang sa Ginoo, mabuhi ka hangtod sa edad nga usa ka gatos ug kawhaan," matod sa akong inahan uban ang panghinaot.

"Dili kana itugot sa Diyos! Unsay gamit nianang taas nga kinabuhi? Mag-anam lang hinuon kalisod ang buhat... nag-anam nag biya kanako ang akong kusog... dili ko buot nga mahimong palas-anon ni bisan kinsa," yamyam sa tigulang dayong panguros ug miyahat siya sa langit. Maayo gani kay diha usay kuwarta sa balay, ug gitagaan ni Nanay ang tigulang sa kuwarta nga tukma sa bayad sa mga linabhan. Dihay langyawng pagbati nga misanap kanako: Ang mga sensilyo sa hilis nga kamot sa tigulang daw mga panas nga salapi ug limpiyo ug balaan sama kaniya. Gitayhopan niya ang sensilyo ug giputos sa panyo. Ug milakaw siya nga nagsaad nga mobalik sa sunod semana alang sa bag-ong mga labhonon.

Apan wa na siya mobalik. Ang linabhan nga iyang gipang-uli maoy kataposan niyang paningkamot ning kalibotan. Giabayan lang siya sa di mapugngang tinguha nga mahibalik ang mga propedad sa tinuod nga mga tag-iya— nga mahuman ang buluhaton nga iyang gisaad nga taposon.

Ug sa kataposan, ang iyang lawas, nga daw usa lamang ka kabhang nga pugsanong gipatindog sa puwersa sa kamatinud-anon ug kaakohan, napukan. Ang iyang kalag adto molabay sa dapit diin ang tanang balaang espiritu magtagbo, bisan unsa pa man ang ilang papel dinhi sa kalibotan, bisan unsang sinultihan, ug bisan unsa man nga batakan. Dili nako mahulagway sa hunahuna ang Paraiso kon di nako makita kadtong tigulang Gentil nga labandera. Dili gani nako mahanduraw ang kalibotan kon dili kabugtian ang kakugi sa maong tigulang.

(KATAPOSAN)

Mga Butang Kalab-oton

2009-02-28T17:26:00.001-08:00

[Hubad sa balak "Desiderata" ngadto Sinugboanon ni Omar Khalid]

Padayon sa panaw bisan pa sa kaalingisig ug katulin sa panahon.
ug hinumdomi unsa ang kalinaw diha sa kahilom.
Kutob sa mahimo away pagtalaw.
Magmabination ka sa tanang tawo.
Isulti ang imong mga kamatuoran sa tumang katataw ug kamainampingon,
ug manalinghog ka sa uban;
kay bisan ang mga sa kabos sa kaalam,
may kaugalingong mga kasugiran.
Likay sa mga huwabon ug mapahitas-ong tawo
kay sila makasamad sa kalag.
Kon itandi mo ang kaugalingon sa uban,
makawang ka lang ug masakitan,
kay sa tanang higayon may labaw ug may ubos kanimo.
Magmatagbawon ka sa imong kalamposan ingon man sa imong mga laraw.
Tutoki ang kaugalingong mga tinguha, hinunoa, magmaaghop;
usa kini ka tinuod nga bahandi sa mausabong dagan sa panahon.
Pagmatngon diha sa mga kalihokan;
kay ang kalibotan puno sa lingla.
Dili unta makapabuta kanimo kon unsa mang birtud nga imong nahuptan;
daghang tawo ang naninguha sa taas nga kahibalo;
ug sa bisan diin, ang kinabuhi puno sa pagpakabayani.
Magmatinud-anon sa kaugalingon.
Labaw sa tanan, ayaw pagsalig sa pagbati,
kun sa kamadali-dalion sa gugma.
Kay atubangan sa tanang mga kapuol ug kahaw-ang,
malawos kini sama sa sagbot.
Kalawata sa kamapaubsanon ang tambag sa katuigan,
ug hinay-hinayng isalikway ang mga butang sa kabatan-on.
Amumaha ang kalig-on sa espiritu kay kini ang malig-ong taming sa kapakyasan.
Apan ayaw linglaha ang imong kaugalingon sa dulom nga mga paghanduraw.
Daghang kalisang nga nahimugso sa atong kalapoy ug pag-inusara.
Luyo sa bug-os nga disiplina,
magmatinud-anon ka sa kaugalingon.
Anak ka sa kaliyongan,
Sama sa kakahoyan, sa kabituonan;
may katungod ka usab nga manikaysikay dinhi.
Tataw man kun dili kanimo,
walay duda nga ang kaliyongan naningkamot gayod pagpangga kanimo.
Busa pagmalinawon uban sa imong Diyos
bisan unsa pa may panabot mo Kaniya,
o unsay may imong mga siningtan ug pangandoy,
sa alingasa ug makalibog nga kinabuhi, pagmalinawon sa imong kalag.
Bisan pa sa tanang pagpakaaron-ingnon, pagkamalipaton,
ug basag nga mga damgo,
sa gihapon matahom kining kalibotan.
Pagbalon og pahiyom.
Ug paningkamot nga magmalipayon.

Ang Labandera

2009-02-28T17:24:00.001-08:00

Ang Labandera

Sugilanon ni Isaac Bashevis Singer

Hinubad ni Omar Khalid

Gawas sa dyanitor, aduna usay Gentil nga labandera nga tigulang nga moanha sa balay aron pagkuha sa mga labhanan. Ug kining akong sugilanon bahin ning maong tigulang.

Giihap ug gilista ni Nanay ang mga labhonon: kamisin, kamison, hapin sa kutson, punda, kurtina. Ug, oo, ang Gentil nga labandera molaba usab niining mga balaang panapton.

Nawala siya sa among panan-aw. Nanghupaw si Nanay ug militok og hilom nga pag-ampo alang sa tigulang.

"Dili ko mahimutang sa katre kon makahunahuna sa mga labhonon," pasabot sa tigulang.

"Kining pagpanglaba dili man tingali makapatay nako."

"Sa tabang sa Ginoo, mabuhi ka hangtod sa edad nga usa ka gatos ug kawhaan," matod sa akong inahan uban ang panghinaot.

(KATAPOSAN)

Ang Mga Dalilaong sa Dakit

2009-02-28T17:10:00.000-08:00

Sinulat ni Alan K. Caña

Lagsik and linaktan ni Jojo sa dihang misulod siya sa D' BIG BOOZE BEERHAWZZZ" sa A. Caña ST., Dakbayan sa Sugbo, a las 6:00 sa sayong gabii. Sa way pagtagad sa ubang tawo didto, milahos siya paingon sa usa ka lamesa nga nahimutang dapit sa suok sa tuong bahin sud sa imnanan.

Didto sa maong lamesa, inusarang nagtagay si Boyax, usa sa mga suod nga higala ni Jojo.

" Dugaya sad nimo oy! Matud pa ni Boyax samtang nagpahiluna pa si Jojo ug lingkod sa lingkurnan nga iyang gibira gikan sa sikbit nga lamesa.

"Bag-o pa lang gai kang mitext. ..Unsa bay dinalian nimong tuyo ba?.. Aw, taym pa, bilar ta ron ni Rocky? Hai man mahimutang iyang haya ron? Ni-resulta na gyong iyang adis-adis no? Naghikog jud ! " Mihanoy lang ang mga pangutana ug pahayag ni Jojo samtang si Boyax nagtutok sa baso nga puno sa beer nga iyang gikuptan.

"Beer pa day", giingnan ni Boyax ang silbidora nga miagi daplin sa ilang lamesa. Mapahiyumong misanong ang maong babaye ug mikidhat ngadto kang Boyax nga wala manumbaling niini.

"Wa to maghikog si Rocky, bay", hinay ang tingog ni Boyax nga misulti.

" Unsay buot nimong ipasabot, naay foul play?, Kinsa may kontra atong amigo nato? Unsa man diay findings sa mga pulis?" Sunod sunod ang pangutana ni Jojo, samtang naglad-ok si Boyax sa iyang beer.

"Suicide ang findings sa pulis, ug wa ko kahinumdom nga naa toy kontra si Rocky", matud ni Boyax.

"Pag-sure diha Yax oy! Nagkanayon si Jojo samtang nagdawat sa usa ka beer grande nga gitunol sa silbidora. "Ahh kini maoy beer, bugnaw kaayo morag buhi, dili patay, hehehehe, sa binali ba" pasi-aw pa niya.

" Nakadungog na ka anang mga dalilang?" nangutana si Boyax?"

" Unsa man na, makaon na?", sumbalik pa nga pangutana ni Jojo nga da bugal-bugal.

Wala kini panumbalinga ni Boyax, hinuon mipadayon siya pagsulti. "Faries gud kung sa iningles pa, as in white ladies o mga engkantada ba."

" Unsa na sad gud nang trip nimo bay, mga enGkantada na man sad na. Unsa man bag-o kang nakatira? Padayong bugal-bual ni Jojo.

Wala gihapon tagda ni Boyax ang mga pasiaw ni Jojo, hinuon mipadayon siya sa iyang buot i-asoy.

"Gikuha to si Rocky sa mga higala niyang dalilang. Dalilang sa dakit luyo sa among boarding house."

" Unsa? Napraning ka na? Unsa goy Dalilang sa dakit?"...Mikuha si Jojo sa mantalaan nga gisuksok niya sa bulsa sa iyang karsones.

"Basaha gud, Usa ka estyudyante naghikog.....(lahos ta diri sa ubos, da dia ra, basahon nako ha,)" Gikusog gyod pagbasa ni Jojo, " Ug nakuha sa mga kapulisan ang usa ka papel nga linikit nga gisuksok sa sidsid sa polo sa biktima. Ug nahisulat didto ang mga pulong My last trip with Susie and Corie."

Gibutang ni Jojo ang mantalaan sa lamesa ug miingon siya, " Unsa may labot sa mga dalilang ana? Diin man na gikan estoryaha tawn oy, Mugna sa imong huna-huna? Mao na diha, kay sige man gud kag panabako anang marijuana...blow ta brod, blow,blow,blow, hangtud moburot ang utok sa blinow, mahimong utok bulinawo.!" Nangugat nga nagpadayag si Jojo sa iyang gibati, dayon niyang yarok sa beer ug ipis para ni Boyax.

" Mao bitaw to si Susie ug Corie ang mga dalilang, ambot nganong wa niya iapil sila si maryjane ug Vera." apas sumpay pa ni Boyax.

"Unsay Susie, Corie, Maryjane ug Vera gud. Wa diay ka kaila ana nila?" Kusganong nangutana si Jojo.
"Di ba si Susie mao may angga nato sa druga nga Suseigon nga i-inject ni Rocky kay nindot kuno kaayog tama? Ug si Corie mao man ang cough syrup nga Corex nga atong lak-lakon kung dunay concert? Maryjane- marijuana, Vera - beer. Nganong nahimo na man hinuon ni silang dalilang? Kahinumdom ka ini nila yax?" Gipahinumdoman ni Jojo si Boyax niini dungan sa iyang panghupaw ug lawom.

Niining tungora, mipiyong sa iyang mga mata si Boyax dungan sa iyang pagnusnos sa iyang kamot sa iyang nawong susama gayod sa naghilam-os siya. Mibuka siya sa iyang mga mata ug mikusog ug lingilingi sa iyang ulo aron magpakuto sa iyang liog. Human niini mitutok siya kang Jojo ug misulti.

"Wa ko magtripping jo, di sad ni kumedya. Palihog paminawa ko."

Misanong si Jojo ug miingon, "sige, unsa man na?" Ug gisugdan dayon ni Boyax iyang asoy.

" Sukad pagsugod sa second semester sa klase bay, nakabantay na ko nga si Rocky kanunayng mag-adtoan sa dakong kahoy nga dakit luyo sa among boarding house sa Nasipit. Mingaw biya nang dapita. Sa sinugdan wala lang ko mahibung ato, kay bisan ako kung gusto ko mag-inusara, moadto man ko ug magpabulhot sa aso . Kahibawo ka na nga di man ta mabuhig way damo. Ikaw Jo, beer man nang imo, si Rocky syrup ug inject. akoa marijuana...di ba?"

"O lagi, tiwasa ang estorya", matud pa ni Jojo nga morag gilaayan. "Imo sa ring tagay o", apas sumpay pa niya. Miyarok si boyax ug mipadayon sa iyang asoy.

" Duna toy tawo nga nagpuyo unahan sa among boarding house nga kanunay sad namong makit-an nga maglingkoran ilawom sa maong kahoy. Nahimo to siyang higala ni Rocky. Mao to siyay nagsugilon ni Rocky mahitugngod sa mga dalilang nga nagpuyo sa dakit.Wala madugay bay, akong napanid-ang nga si rocky mobisita na sa dakit bisan gabii. Hangtud na lang gani to sa dayon niyang kamatay,matag gabii na gyod siyang mag-adtoan..Samtang nagpunay siyag adto, akong na-obserbahan nga nausab ang kinaiya ni Rocky.. Dili tripping bay.dili tungod sa druga kay nasayod ko nga wala na siya maggamitan karong semestera. Nausab gyod siya." Mitutok si Boyax sa unahan ug mipunit sa sigarilyo nga nag-aray sa lamesa nga gibutang ni Jojo patung sa mantalaan nga iyang dala. Midagkut siya.

"Unsa may kausaban, bay? Di kaha to withdrawal syndrome?" nagpakisusi si Jojo.

Wala motubag si Boyax, mipadayon hinuon sa iyang asoy.

"Duna toy usa ka higayon nga pwerte gyong sukoa ni Rocky. Nanghasi siya. nag-wild! Tungod lang kay akong giputol tong gamot sa tanom, o sa kahoy ba kaha kadto, nga migataw sa suok sa banyo sa boarding house. Ako to nga giputol kay lain kaayo tan-awon, mora ug dako kaayong til-as. Haskang sukoa ni Rocky,bay. Ug matud pa niya agianan kuno to sa mga dalilang, nila ni Susie, Corie, Maryjane ug Vera. Ug nahadlok kuno siyag masuko sila kaniya." Mipabulhot si Boyax sa aso sa iyang sigarilyo.

'Unya?" Misuna si Jojo.

Mipadayon si Boyax sa pag-estorya, "Gisundan nako siya pagka gabii didto sa dakit. May kaestorya siya bay".

"Ang mga dalilang?" Naghinam-hinam nga nangutana si Jojo.

"Mipadayon si Boyax."Wa ko kakita sa iyang kaestorya apan morag akong madungog ang ilang mga hagawhaw. Mga babaye. Morag nasuko. Napanid-an nako nga nahadlok si Rocky, bay, kay nagtungko man ug morag nagkuray...Tungod sa akong kahadlok, milakaw ko."

"Unya?" Dali-daling pangutana ni Jojo.

"Mao na to, nakita-an na lang siyang nagbitay pagka-ugma. " Masub-anong mitubag si Boyax. ug mipadayon pa gyod kini sa pag-asoy.

" Nahibung ang mga pulis ug ang mga tawo nga nakakita sa nagbitay kon giunsa niya pagsaka sa maong kahoy nga di man to makatkat tungod sa kadako. Didto pa gyod siya magbitay sa tumoy sa sanga nga layo kaayo sa punoan, Duna pa gyod kini daghan kaayong mga bagon-bagon nga nagbitay ug lisod kaayong suoton. Matud pa gud sa usa ka pulis.'giunsa gud niya pag-abot diha nilupad siya?'.mao nay kahibulongan kaayo. Di man sad ta makaingon nga laing tawo ang nagbitay niya didto kay mosamot kalisod! Ug nakahibawo ba ka unsay gisulti atong tawong higala ni Rocky nga nagtug-an kaniya mahitungod sa mga dalilang? Gikuha kuno si Rocky sa mga dalilang" Mitan-aw si Boyax ni Jojo ingon sa naghuwat unsay ikasulti niini.

"Tana, mobilar ta. Hai man ibutang ang minatay?" Kalit nga mipalahi ug estorya si Jojo.

"Tua sa cosmopolitan, sige mangadto ta. Wa ka kuyawi Jo?" Kalit nangutana si Boyax samtang nagsinyas sa silbidora nga mobayad na sila sa ilang giinom.

"Unsa goy kahadlokan, mga dalilang? Wa man gani ko kaadto sa dakit. Nagkatawa nga mitubag si Jojo.

"Di kaha ang mga dalilang ug ang atong mga bisyo dugtong ra? Gikuha na ni Susie ug Corie si Rocky, Suseigon, Corex. Di kaha ko kuhaon ni maryjane, marijuana ra bay akong bisyo, ug ako ra bay nagputol sa gamot?".Pasabot ni boyax.

"Hehehe, kuhaon sad ko ni Vera? Pulos biya ta manginom ug beer, ug mogamit sad biya koig panagsa anang inyong druga, Pero wa koy labot anang inyong trip bay. Layo ra kaayo na sa tinuod ! Nagkatawa nga morag gikuyawan nga misulti sa Jojo..

Human makabayad si Boyax sa ilang giinom, nanggawas sila. ug pag-abot nila sa unahan dapit sa may eskina, adunay babaye silang nakit-an nga nagbarog. Mikumedya si Jojo kang Boyax sa pag-ingon, Yax ila-ilaha na basin ug si Maryjane na. Mangihi sa kog kadiyot diri daplin sa kural.

Sa dayon nang paingon ni Jojo sa suok sa kural, maoy iyang nadunggan ang tingog sa babaye nga nagkanayon ngadto kang Boyax, "Hi handsome, I'm Maryjane, hapit usa kuyogi ko diri."

Miagik-ik ug katawa si Jojo nga nakadungog niini, apan sa kalit lang dunay dakong lagubo siyang nabati.. Sa paglingi pa niya. nagbuy-od na tunga sa karsada si Boyax. Miduol siya niini dungan usab sa pagkanaog sa drayber sa taxi nga maoy naka bangga ni Boyax.

"Ngano man to?" Nagutana si Jojo samtang nagsud-ong sa patayng lawas ni Boyax nga naghayang, nabulit sa dugo ug nagpasad ang utok sa karsada.

"Wa man ko kakitag tawo. Mikalit man lang to siyag butho. Wa sad ko kabantay nga milabang." Matud pa sa drayber nga nagkurog sa kakuyaw.

" Unsay gipasabot nimo nga nikalit lang ug butho, milupad?" Kalit nga nangutana si Jojo dungan sa iyang paglingi-lingi aron sa pagpangita sa babaye nga nganlan ug Maryjane. Wa siyay nakitang babaye.

"Ang babaye nga nagtindog dinhi daplin sa karsada hai na man?" Nangutan siya sa drayber.

" Wa lagi koy nakitang tawo dinhi bay. Wa gani ko kakita aning akong gidasmagan. Mora lagi ni siyag mibutho lag kalit atubangang sa akong taxi. Morag nilupad, morag gi-itsa," matud pa sa drayber.

Wa makapugong sa iyang gibati si Jojo ug sa kalit misinggit siya. "Peste mong mga dalilanga mo. ikaw sang draybera ka,buang ka!"

Ug mao na lay naabtan sa mga pulis nga nagsyagit si Jojo samtang nagyatakyatak sa drayber nga nagtikuko daplin sa iyang taxi. Gidala nila si Jojo ug ang drayber sa presento. Gibalhog silang duha sa magkalahing selda.

Nangutana ang hepe sa iyang mga sakop. "Unsa may mga salaod aning duha?"

"Kining usa Tsip, drayber ni sa taxi nga nakadasmag. Patay ang biktima"

" Hai man ang biktima karon, Na-aydintipay na ba ninyo kinsa siya?' Midason sa pagpangutana aang hepe.

" Usa ka Robert Boy Rivera tsip, estudyante, nakaila ang usa natong kaubang pulis ani niya, Boyax iyang angga. Adis-adis ni siya. Daghan kaayong stik sa marijuana sa iyang bulsa.

"Ang usa , unsa man say sala ana?" Nangutana ang hepe dungan sa pagtudlo sa selda diin nahimutang si Jojo.

"Adis-adis sad na, tsip. kuyog na sa gidasmagan. Naabtan namo siyang nagyatakyatak sa drayber nga nakadasmag. Bun-og kaayo ang drayber ug kana siya nagsige ug syagit." Tubag sa pulis.

Sulod sa iyang selda, nagtuk-ong si Jojo nga wa makasabot unsay iyang gibati. Naglibog siya sa mga panghitabo.

Sa dihang miyanghag siya, maoy mitagbo sa iyang panan-aw ang usa ka babaye nga naglingkod dapit sa suok sa selda. Mipahiyom kini ug nagkanayon, Hi, my name is Vera. Dali tupad ta diri."
Naglanog-lanog ang siyagit nga milukop sa tibuok presento. " Tabaaaaaaaaannnng!

Balyan

2009-02-28T05:58:00.000-08:00

Sinulat ni Macariu D. Tiu

Nakadaog ni sa Unang Ganti alang sa Mubong Sugilanon sa Cebuano adtong 2005 Palanca Award

Natingala si Lando nga daghag tawo sa guba ug abandonadong kapilya. Ang kadaghanan nagpalandong sa mga punoan sa lubi, samtang ang uban tua mismo sa sulod sa kapilya. Nabag-ohan siya sa nawong sa pipila ka tawo. Lagmit taga-laing baryo. Kadtong nakaila sa iya miyango o kaha mikamay isip pagtimbaya dihang nakita siya. Giduol niya ang iyang kompareng si Berto nga usa sa mga nagyaka sa kasagbotan.

“Pre, morag sadya ning atong kalihokan diri. Unsang okasyon ni?” pangutana ni Lando.

“Wala, Pre,” tubag ni Berto. “Patambal lang god.”

“Uy, naay miabot nga medical mission diri? Wala ko ka-hearing ana, da.”

“Aw. Wala god. Inato ra. Balyan ang manambal.”

“Balyan?”

“Mananambal sa mga Bagobo. Sa iningles pa, medicine man.”

“Aa, baylan.”

“Mabalyan o balyan may tawag ana sa mga Bagobo. Baylan sa ato. Balyan o baylan, pareho ra na.”

“Mao ba? Kinsa man pod nang balyan dihas kapilya?”

“Si Datu Pikong.”

“Kinsa? Si Datu Pikong? Kadtong palahubog?” pangutana ni Lando nga wala makatuo.

“Siya mismo,” tubag sa iyang kompare nga nahikatawa.

“Ayaw ganig binuang, Pre. Kanus-a god na nakat-ong manambal?”

“Taod-taod na man nang nanambal, Pre. Daghan may nag-ingong epektibo kuno. Mao nang miari ko. Testingan god. Wala may mawala sa ato.”

Nakapanlingo si Lando. “Ako, Pre, maniguro ko. Kon panglawas na ang hisgotan, adto gyod kog doktor. Bahala nag mogasto. Pero, yuna. Gikan kos parokya. Nagkasabot ming Padre Cevallos nga tukoron pag-usab ang kapunongan sa atong kapilya.”

“Uy, maayo na, Pre. Sige, motabang kog organisa. Gilaay nakog adto sa Gumalang para lang sa Kasaulogan sa Pulong.”

“Mao bitaw nang mianhi ko diri aron inspeksiyonon ang kapilya. Morag dako kaayo ning ayohonon. Unya, Pre, dili na nato ipagamit ang kapilya kang Datu Pikong. Papangitaon nato siyag laing lugar diin siya makapanambal. Tara, atong estoryahan.”

Nag-uban ang managkompare pagsulod sa kapilya. Nakita ni Lando si Datu Pikong nga naglingkod sa usa ka taas nga bangko. Tambokon ni, nagsul-ob og pinutol nga maong ug lagoon nga polo siyert. Naa niy gitambalan nga tigulang nga lalaki. Iyang gihaplas-haplasan ang bukton niini, pagkahuman, gitutho-tuthoan ang ulo.

“O, sige, maayo ka na,” sulti ni Datu Pikong.

Nagpasalamat ang tigulang, mitindog ug mitunol og bayente pesos kang Datu Pikong. Mibalibad si Datu Pikong, apan gibutang sa tigulang ang kuwarta sa lamesa ug dayong lakaw. Milingo-lingo si Datu Pikong, apan gisuksok ra ang kuwarta sa iyang bulsa.

Dihang nakita sila ni Datu Pikong, gikamayan sila niini.

“Maayong hapon kaninyo, Sir Lando, Berto,” matod sa balyan.

“Maayong hapon,” nagdungan og tubag ang managkompare.

Miirog ang balyan aron makalingkod sila Lando ug Berto sa bangko. Giliraw ni Lando ang iyang panan-aw sa kapilya. Daghan nag buslot ang atop nga ginama sa inak-ak. Ang ubang parte niini hapit na mangahulog tungod sa kagabok. Kon kusog ang hangin, basig mangataktak na ang inak-ak, sa hunahuna pa ni Lando. Delikado na. Kinahanglan na gyod ilisan. Mao usab ang mga amakan nga maoy gibungbong sa kapilya. Pulos na sab ni buslot, lagmit gitusok-tusok sa mga bata nga nagdula sa kapilya.

“Karon lang ko masayod nga manambal diay ka, Datu Pikong,” matod ni Lando.

Maulawong mingisi ang balyan ug nakita ang pangag sa ibabaw niyang ngipon. “Lagi, Sir Lando,” sulti niini. “Unsaon man nga ako may gipili nga manununod sa akong apohan. Dili unta ko mosugot, pero gisamok kos abyan. Lisod balibaran.”

“Unsa man nang abyan?”

“Diwata,” tubag sa balyan. “Espiritu na nga maoy mopanalipod ug mogabay sa tawo.”

Nahimuot si Lando sa tubag sa balyan. Nasayod siyang dili na lunsay nga Lumad si Datu Pikong, apan matuo-tuohon lang gihapon ni. Hinuon, bisag sa han-ay sa mga Bisayang setler, daghan sab ang mga matuo-tuohon. Gani daghang pasyente si Datu Pikong nga mga Bisaya.

“Kana bang abyan maoy nagtudlo sa imo sa pagpanambal, Datu Pikong?” pangutana ni Lando. “Sumala sa akong nasayran, tugahan kuno ka nianag katingalahang libreto. Molutaw daw nas sapa, unya maanod kontra sa agos!”

“Ambot. Estorya man nas mga Bisaya. Lahi man ang mahitabo sa ako. Kunsaran man kos abyan.”

“Kaila kas abyan nga mosulod sa imo?”

“Si Apo Sandawa.”
Diriyot mobahakhak si Lando sa iyang nabati, apan gipugngan niya ang iyang kaugalingon. Apo Sandawa? Kahibalo siya kang Apo Sandawa. Sumala sa mga leyendang iyang nabati, si Apo Sandawa ang diwata nga nagpuyo sa Mount Apo. Siya ang tag-iya sa maong bukid, busa gipangalan sa iya. Giobserbahan ni Lando ang ubang mga tawo nga nagpamati sa ilang panag-estoryahanay ni Datu Pikong. Seryoso silang namati. Sa ilang dagway makita ang kasibot nga madugangan pa ang ilang kasayoran mahitungod kang Apo Sandawa. Ug wala sila pakyasa ni Datu Pikong.

“Si Apo Sandawa ang usa sa labing gamhanang diwata sa kalibotan. Siya ang tinuod nga mananambal, dili ako. Iya lang kong instrumento. Mosunod lang ko sa iyang mando.”

Nakahukom si Lando nga dakong bakak ang gipanulti ni Datu Pikong ug ang iyang pagpanambal dakong pangilad. Naluoy siya sa mga tawong naglinya aron magpatambal. Klarong panguwarta lang. Mosulti pa unta si Lando apan miduol ang usa ka edarang lalaki ug nagreklamo nga naay nanurok nga katol-katol sa iyang tibuok lawas nga dili maayo sa bisag unsang tambal nga iyang imnon o ipahid.

Natingala si Lando dihang ang balyan nagtuplok-tuplok ginamit ang iyang tuong tudlo sa iyang walang palad. Wala siya makasabot sa gibuhat sa balyan. Misamot ang iyang katingala dihang morag naay gipunit ang balyan sa iyang walang palad ug gidaitol ang iyang tuong kamot sa iyang dalunggan.

“Hello? Hello? Apo Sandawa?” ingon sa balyan didto sa iyang tuong kumo.

Diha pa lang nakasabot si Lando. Nagtelepono diay ang balyan! Dili telepono, kondili cellphone! Naggamit kunohay og cellphone ang balyan! Imbis mahikatawa,
misurok ang dugo ni Lando. Kadakong binuang! Inatbangay nga pagpangilad! Nanggamay ang mga mata ni Lando nga nagtan-aw sa mga tawo. Wala sila mangatawa ni matingala. Morag anad na silang makita nga mogamit og aron-ingnong cellphone si Datu Pikong sa pagtawag kang Apo Sandawa.

“Hello? Apo Sandawa? Gitawag tika kay adunay magpatambal. Hain ka man? Naghulat ko nimo.”

Nahibulong si Lando kay nanghuy-ab ang balyan ug miaksiyog katulog. Gibutang sa balyan ang iyang kamot sa ibabaw sa lamesa ug maoy gihimong unlan. Wala abtig napulo ka segundo kalit kining ningmata. Nanampiling kini.

“Ikaw, Karyas, mao nang nangatol ka kay nagyaga-yaga kas daplin sa sapa,” matod sa balyan nga nausab ang tingog. “Nasuko sa imo ang gamaw-gamaw. Kinahanglan nga maghalad kag mama. Hala, sayaw dihag inunggoy aron malingaw nimo sila.”

Nangalot sa iyang ulo si Karyas apan mituman sa mando sa balyan. Miadto kini sa hawan ug naglukso-lukso nga daw unggoy. Nangatawa ang mga tawo ug gidasig pa siya pinaagi sa pagpakpak kompas sa iyang sinayawan. Molukso si Karyas, mokirig-kirig ug mokalot-kalot sa iyang lawas nga daw unggoy. Awaton niini ang nawong sa unggoy ug mosinggit og “Krrrh, krrrh!” Usahay mokatkat nig imahinaryong kahoy, ug uyog-uyogon ang mga imahinaryong sanga sa kahoy.

Samtang nalingaw ang mga nanan-aw sa sayaw ni Karyas, si Lando gibatig dakong kalagot sa balyan. Naghinobra na ni. Giabuso lang sa balyan ang pagtuo sa mga tawo sa iyang katakos manambal, unya iya lang diay binuangan, bugal-bugalan, ug huthotag kuwarta! Sa sulod pa gyod sa kapilya! Kondili pa lang siya edukado, iya na untang pakaulawan ang balyan diha-diha dayon aron moundang sa iyang binuang. Apan gipugngan niya ang iyang kaugalingon.

Dihang nahuman ang sayaw ni Karyas, gisultian ni Lando si Datu Pikong nga gamiton na ang kapilya sa kapunongan ug kinahanglan nga mangita na siyag laing lugar para manambal. Miuyon ra sab ang balyan. Wala niy problema sa iya. Mobalhin dayon siya. Bisag sayon ra estoryahan si Datu Pikong, mipauli si Lando nga nagdalag kaligutgot sa balyan.

Sa iyang balay, naabtan ni Lando ang iyang asawang si Luisa ug ang mananabang nga si Manang Minda. Dako na kaayo ang tiyan ni Luisa.

“Komosta ang lakat ninyo kang Doktora Locsin, Luisa?” pangutana ni Lando.

“Maayo ra man. Iyang gikompirma ang sulti ni Manang Minda nga manganak na ko mga duha o tulo ka semana gikan karon,” tubag ni Luisa.

“Walay nakitang problema si Doktora sa pagpanganak ni Ma’am Luisa, Sir Lando. Maayo tanan ang resulta sa test. Siyempre kay preparado kaayo si Ma’am Luisa. Maayog eksersays, maayog diyeta,” sulti ni Manang Minda.

“Ug hawod ang mananabang,” puno ni Lando nga nagkatawa.

“Puwera buyag,” tubag ni Manang Minda. “Gipangutana diay ni Doktora Locsin kon gusto ni Ma’am Luisa nga magpa-ultra sawnd aron mahibaw-an ang seks sa inyong anak, apan mibalibad si Ma’am.”

“Ako sab, dili ko gusto,” dason ni Lando. “Maayo nang mahibaw-an nako sa pagpanganak na mismo. Yuna pa, Manang Minda, dili ba naa kay dugong Bagobo?”

“Oo. Ang apohan sa akong apohan Bagobo. Ngano man?”

“Kahibalo ka bag unsa nang gamaw-gamaw?”

“Diwata man na. Kon wa ko masayop mao nay tag-iya sa tubig. Ngano man diay, Sir Lando?”

“Gikan kos kapilya kaganina. Nanambal didto si Datu Pikong. Ingon niya ang sakit kuno ni Karyas gikan sa gamaw-gamaw. Unsay tan-aw nimo ana, Nang Minda?”

“Aw, mao nay karaang pagtuo sa mga Lumad,” tubag ni Manang Minda.

‘Unya kanang pagpanambal ni Datu Pikong?”

“Ambot lang, Sir Lando. Wala pa ko kasulay. Daghan bayay nagsulti nga hawod siya manambal. Hinuon, kadtong iyang apohan, mao toy tinuod nga balyan. Ang estorya-estorya, siya lagi daw ang gipasahan sa abilidad nga manambal.”

“Duda ko niana, Nang Minda. Gilaliman kang gipasayaw-sayaw niya si Karyas og inunggoy aron maayo kuno? Nasuko kuno ang gamaw-gamaw?”

“Mao nay ilang sulti. Kon naa kay mahimong atraso sa mga diwata, naay mahitabo kanimo. Busa kinahanglan mobayad ka aron mapuypoy ang ilang kasuko,” sulti ni Manang Minda.

“Tuig 2005 na karon. Siyarog daghan lang gihapoy motuo niana?” sulti ni Lando.

“Ayaw lang god panghilabot, Lando,” sagbat ni Luisa. “Kon di ka motuo, di ayaw. Tutal wa man na manghilabot si Datu Pikong sa imo. Usahay baya, naay mga butang nga di nato masabtan, di nato matugkad.”

Gitan-aw ni Lando ang iyang asawa. “Ang nakaapan kay iya ning gigamit aron manguwarta. Angay siyang sumpoon. Klarong pangilad ang iyang gihimo. Isip magtutudlo, katungdanan nakong mo-edukar sa mga tawo.”

“Gidili man ang balyan mangayog bayad,” sulti ni Manang Minda. “Puwede siya modawat og donasyon, pero dili mamugos magpabayad.”

“Adaa, Lando,” buyag ni Luisa. “Sagdi lang god na si Datu Pikong. Amigo nako na no. Buotan man nang tawhana. Di na gani maghubog ron. Kon naay magreklamo, diha ka na moaksiyon. ”

Wala na motubay si Lando. Basta sa iyang hunahuna mangingilad nga dako si Datu Pikong. Gamaw-gamaw! Maayo uroy moarte ang kagwang. Patulog-tulog pa. Pausab-usab pag tingog. Bisag migamit na og cellphone ang hinampak, motuo lang gihapon ang mga tawo! Kaluoy intawon. Nakapasalamat si Lando sa iyang kaugalingon kay suwerte siya. Nakahuman siyag eskuyla ug mahibalog siyensiya.

Mao nang iya gyong ipaadtog doktor si Luisa para sa regular nga check-up bisag aduna siyay pagsalig sa katakos ni Manang Minda nga maoy labing hawod nga manghihilot sa ilang baryo. Una ning pagmabdos ni Luisa, ug kay una nilang anak, naniguro gyod siya. Sumala kang Doktora Locsin, normal ang pagburos ni Luisa ug gilaomang normal usab ang pagpanganak niini. Pero kon magkalisod, pila ray pagdala kang Luisa sa Calinan, kinse kilometro gikan sa ilang baryo. Daghay jeepney sa crossing. Ug kon gabii na gyod kaayo, naa man ang silingan nilang drayber sa jeepney nga si Manoy Pedro nga nagpuyo lang sa tabok. Maayo gani kay bag-o lang natukod pag-usab ang tulay padulong sa crossing. Kapin lima ka tuig na nga guba ang tulay ug busa dili masudlan og sakyanan ang ilang baryo. Mao nay hinungdan nga wala na sab sila mabisitahig pari sa ilang kapilya. Dili na makaaguwanta si Padre Cevallos nga magbaktas ug wala na ni makamisa sa ilang baryo sukad maguba ang tulay.

Sa misunod nga Domingo, miadto si Lando sa kapilya uban ang pipila ka karaang sakop sa kapunongan aron susihon kon unsay gub-on na sa kapilya ug unsa pay mahimong isalbar. Nagkasabot na silang magbayanihan. Naa nay miangkong mogabas og kahoy, ug naa nay mibonluntaryong magsolisit og kuwarta o klase-klaseng donasyon. Malangay gamay ang pagsugod sa pag-ayo kay mopalit pa silag sin aron ipuli sa inak-ak nga atop. Lisod na man ugod ang pagpamuril og kahoy kay naupaw na kaayo ang ilang kalasangan. Mogamit na lang gani silag coco lumber.

Sa pag-abot nila sa kapilya, misurok dayon ang dugo ni Lando kay nakita niyang daghan lang gihapong tawo sa kapilya aron magpatambal.

“Pre, abi ba nakog mibalhin nag panambal si Datu Pikong,” sulti ni Lando sa iyang kompareng si Berto.

“Aw, basig gigamit lang gihapon niya ang kapilya kay wala pa man ta magsugod og repair, Pre,” sulti ni Berto.

“Bisan na, Pre. Ato na man siyang nasultian. Wa ko kaangay anang iyang gihimo. Gilaliman kag mangilad siya sulod sa kapilya? Yuna pa, nagpatambal man ka sa iya, unsa may resulta?”

“Kining piang sa akong abaga, sigeg suol. Iya rang gihaplasan ug gihilot. Naayo baya,” sulti ni Berto nga nagpatuyok-tuyok sa iyang abaga.
“Sulagma ra to. Tara, adto na tas kapilya.”

Nagpanon ang grupo ngadto sa kapilya. Nanginspeksiyon dayon ang mga kauban ni Lando sa kahimtang niini. Gitan-aw nila ang atop, ang mga trases ug bungbong. Si Lando naghulat nga mahuman ang balyan sa pagtambal sa kabahong sa tiil sa usa ka tigulang nga babaye. Naay gidukdok nga dahon si Datu Pikong ug iya ning gihampol sa kabahong sa tigulang. Giluod si Lando nga nagtan-aw. Susmaryosep! Mao ra to? Modako gyod nag samot, sa hunahuna pa ni Lando. Human sa pagtambal, gihatag sa babaye ang usa ka dumalagang manok sa balyan. Gidawat ni sa balyan ug gibutang sa ilalom sa lamesa. Nanginit na sab ang dugo ni Lando, apan gipugngan niya ang iyang kaugalingon. Misuksok siyag kalit sa linya aron maestorya ang balyan. Iyang giagig komedya ang pagpahinumdom sa saad nining mobalhin og panambal. Nangatarongan ang balyan nga wala pa man magsugod ang pag-ayo sa kapilya, busa iya una ning gigamit.

“Okey lang na, Datu Pikong. Pero kinahanglang mopahawa ka na karon dayon. Sugdan na namo ang pagbungkag sa atop,” sulti ni Lando.

Wala sa ilang plano ang pagguba sa atop nianang adlawa, apan namakak siya aron lang mobalhin ang mining mananambal. Giatubang ni Lando ang mga tawo ug kusog ang tingog nga miingon: “Mga manong, mga manang, mga higala. Mangayo kog pasaylo sa pag-estorbo sa inyo, apan kinahanglan nga mobalhin mog laing lugar karon dayon kay amo nang sugdan ang pag-ayo sa kapilya.”

Naghunghongay ang mga tawo ug misunod sa mando ni Lando. Si Datu Pikong wala lang sab moreklamo ug gihipos ang pipila ka butang sa iyang lamesa. Gibitbit niya ang manok nga gigasa sa tigulang nga babaye, ug milakaw ni subay sa dalan padulong sa San Isidro. Misunod sab nga daw ikog ang iyang mga pasyente. Naay nagtinabangay og yayong sa lamesa sa balyan.

Nalipay si Lando sa iyang nahimo. Napalagpot ra niya ang balyan. Iyang gipasaka ang iyang mga kauban sa atop aron idayon nag taktak ang mga inak-ak nga moaksiyon nag kahulog. Nagsabot sila nga sa sunod Sabado ug Domingo, sugdan na nilag ayo ang kapilya ug ilisan na ang mga bulok nga trases aron taoran og bag-ong atop. Samtang nalingaw og trabaho ang iyang mga kauban, gisubay ni Lando ang palibot sa kapilya. Libon na kaayo ni. Basig gibalayan nag mga halas. Kinahanglan nang hagbason, hinloag maayo. Iya ning gitiman-an nga usa sa angay nilang buhaton. Dako-dako sab ning trabahoa kay lapad ang luna sa kapilya. Aron madani ang mga tawo nga moadtog kapilya, kinahanglan nga nindot ni tan-awon ug limpiyo ang palibot.

Mobalik na unta si Lando sa iyang agi dihang namatikdan niyang adunay dalangtas sa kalibonan. Morag pirme ni agian. Naikag siyang mahibalo kon unsay tumoy sa dalangtas, ug iya ning gisubay. Nakita niyang padulong ni sa dakong balete duol sa sapa-sapa. Duol sa balete nakita ni Lando ang gamayng hawan ug sa sentro niini naay giugbok nga kawayang gisiak makaupat ang tumoy ug gitungtongag pikas nga bagol. Sulod sa bagol adunay mama, tabako ug usa ka itlog. Kining higayona pa lang makakita si Lando og ingon niining butanga. Apan nasakpan dayon niya kon unsay gamit niini. Usa kini ka paghalad. Halad ngadto sa mga diwata! Apil ni sa binuang ni Datu Pikong! Morag napalong ang panan-aw ni Lando sa pagsurok sa iyang dugo. Iyang gipatid-patiran ang kawayan, ug nangalagpot bisag asa ang bagol ug ang sulod niini. Wala lung-i ni Lando ang pagsikad hangtod nga natumba ang kawayan. Wala pa matagbaw, iyang gitindak-tindakan ang kawayan hangtod nga napislat ni. Didto pa lang siya nahuwasan sa iyang kalagot. Mibalik siya sa kapilya ug nag-uban ang grupo pauli sa ilang tagsa-tagsa ka panimalay.

Nakamata si Lando kay giyugyog siya ni Luisa dungang sangpit sa iyang ngalan. Nagbati na kuno siya. Morag panahon na kuno niya. Gibatig kulba si Lando ug nagdali-dalig dagkot sa lampara. Nagsul-ob dayon siyag pantalon. Wala na niya ilisi ang iyang t- siyert. Gitan-aw niya ang relo sa iyang pulso: alas tres sa kaadlawon. Diha pa niya naamgohan nga kusog kaayo ang ulan. Naglagubo ang ilang atop sa nag-inilogay nga mga lusok sa ulan. Bitbit ang usa pa ka payong kay basig walay payong si Manang Minda, milakaw si Lando nga naggamit og plaslayt aron ipang-iwag sa dalan padulong sa balay sa mananabang.

Walay kakuliang nahibalik si Lando uban ang mananabang. Giandam dayon ni Manang Minda ang iyang galamiton. Nagpabukal ni og tubig, samtang si Lando nagtemplag instant nga kape ug nag-abrig delatang sardinas aron ilang ipamahaw. Pagkahimutang sa tanan, nag-apong na si Manang Minda sa kilid ni Luisa. Matag karon ug unya mosilip si Lando sa lawak, ug sultian siyang Manang Minda nga dili mabalaka kay normal ang dagan sa pagpanganak ni Luisa. Dugay pa kaayo ang kal-ang sa kontraksiyon sa tiyan ni Luisa.

Pagka alas-otso sa buntag, gigawsan nag tubig si Luisa. Apan usa ka oras ang milabay, wala gihapon mogawas ang bata. Hangtod nga nakapaniudto na lang si Lando ug Manang Minda, wala gihapon mogawas ang bata. “Dry labor ni,” sulti ni Manang Minda nga morag normal lang kaayo ni nga panghitabo. Wala pa kuno moabri ang puwerta. Wala kunoy problema kay normal ang posisyon sa bata. Kon panahon nang mobusog ang tiyan ni Luisa, dunganan na lang ni sa iyang utong aron mogawas ang bata.

Apan gibati nag kabalaka si Lando. Gusto siyang mahuman na ang pag-antos ni Luisa. Nakita niya nga daw nagluya na ang iyang asawa bisan tuod og mopahiyom ni kon makita siya. Nadugangan ang iyang kaguol kay ang ulan wala pa motuak. Bisag udtong dako na, ngitngit gihapon kaayo ang kalangitan. Sa iyang paminaw morag mikusog ang ulan imbis mohinay. Katingalahan ni kay dili pa man unta ting-habagat.

Pasado alas kuwatro na sa hapon dihang nabati ni Lando ang pag-utong sa iyang asawa. Sa paminaw ni Lando, morag mabugto na ang mga ugat ni Luisa sa pag-inutong apan wala pa siyay mabating uha sa bata. Wala na kaagwanta, misulod si Lando sa kuwarto aron tan-awon ang kahimtang sa iyang asawa. Gigiyahan ni Manang Minda si Luisa. “Sige, utong,” matod pa niini. Apan bisag unsang utong ni Luisa, dili mogawas ang bata. Nakita ni Lando nga naglisod na kaayo si Luisa. Siya ang gikapoyag paminaw sa pag-utong sa iyang asawa ug migawas na lang siya sa kuwarto. Nagpaso-paso kini sa sala nga dili mahimutang. Taod-taod migawas usab si Manang Minda nga gipaningot pag-ayo. Namatikdan ni Lando nga gianinohan og kabalaka ang nawong sa mananabang.

“Nagpahulay sa si Ma’am Luisa. Sa sunod kontraksyon, basig mogawas na ang bata,” matod sa mananabang nga nanarapo sa iyang nawong. “Ingon niana gyod ang unang pag-anak, lisod gamay,” dugang niini.

“Kulbaan na ko ani Manang Minda. Ato na lang dad-on si Luisa sa Calinan. Daghan pay jeep sa crossing ron. Akong hulaman ang kabaw ug kariton ni Nong Kulas.”

“Sige, i-andam lang na. Maayo nang managana ta. Sa pagkatinuod, wala may problema unta. Naa na man sa puwerta ang bata. Natingala lang ko nganong dili mogawas. Di man pod dako ang bata.”

Ngitngit na dihang nakuha ni Lando ang kabaw ug kariton nga giatopan og plastik. Si Nong Kulas ang nagdala sa kabaw. Gisapnay ni Lando si Luisa og gipahiluna sa kariton ug nanglakaw na sila uban si Manang Minda. Sa paminaw ni Lando, daw migara ang ulan kay mikusog ang hangin nga nagbali-bali ang hapak. Nabasa gyod sila sa salibo sulod sa kariton. Bisan sa katugnaw, gipaningot si Lando tungod sa kabalaka ug kakulba. Halos wala nay umoy si Luisa. Nag-agulo na kini sa kasakit. Ug misamot pa gyod ang iyang kakuyaw dihang miingon si Nong Kulas nga nagbaha na ang sapa. Pagtan-aw ni Lando, miawas na tuod ang sapa. Iyang giplaslaytan ang unahan ug nakita niyang kusog kaayo ang agos niini nga nagdalag daghang putol nga kahoy, bunga sa lubi, bani sa saging ug ubang hugaw. Giplaslaytan niya ang tulay, apan wala siyay makita! Gibanlas na kini! Ang bag-ong tulay, nawala na!

“Dili ta makatabok niini, Sir Lando. Kon dili moundang ang ulan, mokusog pa ning baha. Ug kon moundang man, tulo pa ka oras una mokunhod ang tubig,” matod pa ni Nong Kulas.

Gusto untang manaog si Lando aron mangitag katabokan, apan gibuyag siya ni Nong Kulas. Sa dagan sa baha, walay parte sa sapa nga mahimong tabokon. Delikado kaayo kay nagabul-og pa ang baha. Supak man sa iyang buot, walay nahimo si Lando kondili mobalik sa ilang agi. Gihatod silag balik ni Nong Kulas ug gibilin niini ang kabaw ug kariton aron magamit dayon kon kinahanglanon. Sa ilang balay, nagsugod na sab ang kontraksiyon sa tiyan ni Luisa, apan dili gihapon mogawas ang bata. Nahadlok na si Lando nga motan-aw sa iyang asawa nga wala nay kusog. Hinay na ang ginhawa niini. Dili na gani kautong. Naghulat siya sa sala, ug nangadye atubang sa altar nga gitungtongan sa estatwa sa Sagrada Pamilya. Taod-taod migawas si Manang Minda, ug nakita ni Landong dayag ang kabalaka sa nawong niini.

“Sir Lando,” sulti ni Manang Minda. “Dili ko kasabot aning kahimtang ni Ma’am Luisa. Kusog ang iyang pagdugo. Akong tawgon si Datu Pikong. Magpatabang ko sa iya.”

Sa pagkabati ni Lando sa ngalang Datu Pikong, miulbo ang iyang kasuko. “Unsa?” misinghag si Lando. “Ayaw pagtiawg ingon niana, Manang Minda. Abi ba nakog ikaw ang kinahawran diris baryo, unya tawgon na hinuon nimo tong mangingilad?”

Nakalitan si Manang Minda sa masuk-anong tubag ni Lando ug mibalik kini sa kuwarto. Apan wala madugay, migawas na sab kini. Nataranta na kini.

“Dili mohunong ang iyang pagdugo, Sir Lando. Dili na ko kahibalo unsay buhaton. Naluoy kong Ma’m Luisa. Tawgon na nako ang balyan. Kahibalo kong dili ka motuo sa iya, apan wa may mawala sa ato kon ato siyang sulayan samtang dili pa ta katabok sa sapa. Delikado kaayo ang kahimtang ni Ma’am Luisa.”

Wala na motingog si Lando. Nakuyawan siya sa balisang tono sa tingog ni Manang Minda. Tataw kayo ang gibating kaguol ug kabalaka niini. Wala na gani ni maghulat og tubag ug migawas na nga nagbitbit og payong ug plaslayt. Nabilin si Lando sa sala. Dihang nabati niya ang agulo ni Luisa, iyang gisulod ang kuwarto. Nagisi ang iyang kasingkasing sa pagkakita sa makaluluoy nga kahimtang sa asawa. Sa nawong niini makita ang sakit ug kalisod nga iyang gibati. Hinay kaayo ang ginhawa niini. Nalisang si Lando pagkakita sa daghang dugo nga miumog sa habol niini. Basig mamatay si Luisa! Dili! Gigunitan niya ang kamot sa iyang asawa ug mihilak siya. Naunsa na ba ang kalibotan? Nakawang lamang ang tanan niyang pagpangandam. Kinsay magdahom nga daghang aberyang mahitabo? Karon pa nga manganakay ang iyang asawa!

Wala na mamatikdi ni Lando kon unsa kadugay ang iyang paghinulat kang Manang Minda. Sa iyang paminaw, daw miundang ang aginod sa mga takna. Gusto niyang motulin ni! Apan mora hinuon siyag gisungog. Gipiyong na lang niya ang iyang mga mata ug nangadye. Nangadye siya ug nangadye. Nakalukso siya sa kahinangop dihang nabati niya ang kasikas sa sala. Migawas siya sa kuwarto. Miabot na tuod sila si Manang Minda ug Datu Pikong. Nahumod ang balyan sa ulan ug nagpuga-puga ni sa iyang sinina ug pantalon. Pagkakita sa balyan kang Lando, nangatahoran kini, mingisi ug nagintang ang iyang pangag. Giliraw sa balyan ang iyang mga mata sa palibot sa sala, ug dihang nakita niini ang altar, iya ning giduol, gihilam ang estatuwa ug nanguros. Gibitad ni Manang Minda ang balyan padulong sa kuwarto. Nabati ni Landong naghilak si Manang Minda sulod sa kuwarto. Pipila lang ka gutlo migawas ang balyan, nangalot sa iyang ulo.

Napungot si Lando kang Datu Pikong kay wala niini ayudahi si Manang Minda. Nangisog ning miingon, “Unsay problema, Datu Pikong? Abi nakog motabang ka? Nganong migawas ka man?”

Maulawong mingisi ang balyan. “Di man ko kahibalo manambal kon dili ko giyahan sa akong abyan.”

Ug sa tumang kahingangha ni Lando, gituplok-tuplok sa balyan ang iyang walang kamot ginamit ang iyang tuong tudlo. Pagkahuman, kunohay gipunit niini ang cellphone ug giduot sa iyang dalunggan!

“Hello? Hello, Apo Sandawa. Hello? Gitawag tika kay naay magpatambal. Hain ka? Naay naglisod manganak. Unsa? Dili tika mabatian. Banha kaayo. Kusog ang ulan. Kusga imong tingog. Unsa? Gidaot ang tambara? Mao ba?”

Samtang naggunit sa kunohay cellphone, giatubang ni Datu Pikong si Lando. “Sir Lando, gidaot kuno nimo ang tambara. Daghan kunoy nasuko sa imo.”

“Unsay tambara?”

“Altar sa diwata. Kadtong halaranan duol sa balete. Gidaot kuno nimo.”

Wala katingog si Lando. Nagduda siyang naay nagsumbong sa balyan mao nang nakahibalo ni nga siya ang nagguba sa halaranan sa diwata.

“Daghay gustong manimalos sa imo. Gustong kuhaon ang imong asawa ug anak,” matod sa balyan.

Bisag unsa na lay iyawyaw niining balyana, sa hunahuna pa ni Lando. Pero iya na lang ning gipatuyangan. Bahala nag unsay isulti niini, basta luwason lang niya ang iyang asawag anak. Basig kahibalo tuod ni manabang.

“Hello? Unsa? Baboy? Uy, Sir Lando. Maghalad daw kag baboy.”

“Wala koy baboy,” tubag ni Lando.

“Wala daw siyay baboy. Hello? Apo Sandawa? Kusga lagi imong tingog. Di ko kadungog. Unsa? Wa daw siyay baboy ba. Ha? Oo. Oo. Uy, Sir Lando, kinahanglan mosaad ka nga mohalad og baboy sulod sa usa ka semana. Mosaad ka?”

Miyango si Lando. Gikapoy siya niining dula sa balyan. Nasayod siyang giyaga-yagaan lang siya sa balyan, apan kay nahinayak naman, iya na lang dayonon.

“Okey daw, Apo Sandawa. Misaad na siya. Unsa? Manok? Ugis? Uy, Sir Lando, maghalad daw kag manok nga ugis. Karon dayon. Dalia kay daghan kag kontra.”

Nakatimaan si Lando nga naay tigbatogan nga ugis nga dumalaga sa punoan sa anunang likod sa ilang kusina. Dala ang plaslayt, gisuong niya ang ulan ug mituhop dayon ang katugnaw sa iyang panit. Maayo gani kay ubos ra ang gibatogan sa manok ug iya dayon ning nadakpan. Daw basang manok si Lando nga nagkurog-kurog sa katugnaw. Gimandoan siya sa balyan nga ihalad ang manok sa diwata. Nangutana siya kon unsay iyang buhaton, ug miingon ang balyan nga gugulon ang liog sa manok. Gigugol ni Lando ang liog sa ugis nga manok, ang dugo niini gisalod sa usa ka platito.
Kalit lang nga misiyagit si Manang Minda gikan sa sulod sa kuwarto. Dali-daling nanulod si Lando ug ang balyan aron susihon kon unsay nahitabo.

“Wala na siyay ginhawa,” sugat sa mananabang nga walay pugong ang pagbakho.

Gigakos ni Lando ang iyang asawa. “Luisa, Luisa. Ayaw ko biyai.”

Gipulsohan sa balyan si Luisa ug miingon, “Naay hinay.”

Ug migamit na sab ni sa iyang imahinaryong cellphone. “Hello? Apo Sandawa, hello? Naunsa na man ni? Ha? Unsa? Kuhaon nila ang iyang kalag? Uy, ayaw! Pugngi na sila. Amiga nako ni si Ma’am Luisa. Dako siyag sala? Aw, lagi, pero nganong ang asawag anak man ang ilang panimaslan? Mangayog pasaylo? Sige, sige.”

Gitapik sa balyan ang abaga ni Lando. “Sir Lando, Sir Lando. Kinahanglan mangayo kag pasaylo sa mga diwatang nasuko sa imo. Litoka mismo. Isulti nga nagbasol ka sa imong gihimo.”

“Nagbasol ko sa akong gihimo. Pasayloa ako, mga diwata,” sulti ni Lando nga nagtulo ang mga luha.

“Sir Lando, dali, pag-ilis. Unsay kinanindotan nimong sinina? Barong Tagalog! Pagsul-ob og barong Tagalog. Dali! Manang Minda, kuhaa ang mga kaldero. Mangalampag ta. Tawgon natog balik ang kalag ni Ma’am Luisa.”

Nag-ilis si Lando nga daw pahoy lang nga nagsunod-sunod sa mando sa balyan. Wala na ni maghubo sa iyang basang pantalon. Human og ilis, gisuglayan siya sa balyan. Giliraw sa balyan ang iyang mga mata sa sala nga morag naay gipangita. Ug abtik kaayo ning milihok. Iyang gipunit ang antuwanga sa plorera ug gipaipit sa dalunggan ni Lando. Iyang gikuha ang sidlakon nga tela sa lamesa ug gipatong sa abaga ni Lando. Iyang gitangtang ang medalya sa bungbong ug gitaod sa dughan ni Lando. Ug iyang gikuha ang tropeyong ginama sa lata ug gipagunit kang Lando. Ang paminaw ni Lando, daw kaslonon siya sa usa ka komedya nga drama. Kon tuyo sa balyan ang pagdugmok sa iyang kadungganan pinaagi sa pagpakaulaw sa iya, hingpit ang kadaogan niini. Ug dihang naamgohan niya nga nahulog siya sa laang sa balyan, wala na kapugngi ni Lando ang pagbakho. Ingon diay niini ang bation sa mga desperado. Bisag unsa na lay kuptan. Bisag unsa na lay buhaton. Ug samtang nagbakho si Lando sa kalagot, kaulaw ug kaguol, gipakang-pakang ni Manang Minda ang duha ka kaldero, samtang ang balyan migamit og metal nga luwag sa pagbunal-bunal sa iyang gikuptang kaldero. Nakigkompetensiya sila sa kasaba sa ulan.

“Hoy! Ma’am Luisa! Amiga! Ayaw sag lakaw,” mao niy isinggit-singgit sa balyan. “Nia ang imong bana. O, tan-awa siya. Di ba pogi kaayo siya? Unya biyaan nimo? Hala, balik diri! Pauli! Pauli!”

Kon unsa pa toy isinggit-singgit sa balyan. Wala na masabti ni Lando ang ubang gisulti niini. Sa iyang kaugalingon, wala say undang ang iyang pag-ampo. Usahay mosulbong sa iyang hunahuna ang kalagot kay nasayod siyang naglangay-langay lang ang balyan. Nganong dili na lang ni moadto kang Luisa ug ipagula ang bata? Kon hawod man gani ni? Wala na siya kamatikod kon unsa kadugay ang pagsaba-saba sa balyan ug ni Manang Minda, apan naluya ra ang balyan ug miundang. Gihangak ang duha sa ilang gihimo. Taod-taod, gibutang sa balyan ang cellphone sa iyang dalunggan.

“Hello? Hello, Apo Sandawa? Ngano? Unsa? Pasayawog binanog? Uy, Sir Lando! Pasayawon kuno kag binanog.”

“Di man ko kahibalong mosayaw, Datu Pikong. Wa pa ko kabati anang binanog.”

“Siyaro, sayaw na sa banog, dili ka kahibalo? Hello? Apo Sandawa. Di kuno siya kahibalo. Unsa? Ako ang mosayaw? Uy, ayaw gani kog tiawi Apo Sandawa. Akoy tubos? Giatay na. Ha? Dili mosugot? Kinahanglan sayawon gyod? Mao ba? O, sige, sige.”

Ug natingala na lang si Lando nga migawas ang balyan sa balay. Gibutang ni Lando ang lampara sa akboanan sa bentana ug iyang nakita ang balyan nga nagsugod pagsayaw sa tugkaran samtang kusog ang bundak sa ulan. Bisag sa iyang kahimtang, kakataw-anon si Lando nga nagtan-aw sa balyan nga naningkamot mosayaw. Dili gyod niya malarawan nga banog tong gisundog sa balyan. Mora nig pato nga nag-igwad-igwad ug nagkapa-kapa sa iyang kamot. Kon mokinto ang balyan, mora nig matumba kay dili kadaog sa iyang katambok. Bakikaw kaayo ang mga lakang niini, ug kon molupad-lupad, mora nig tawong nalumos nga nagkapa-kapa sa tubig. Matag karon ug unya makita ni Lando nga adunay punitong sagbot ang balyan. Taod-taod sab ang pagsayaw sa balyan. Mibalik na ni sa balay nga basa kaayo ang tibuok lawas. Gitunol sa balyan kang Manang Minda ang mga sagbot aron isagol sa gipabukal nga tubig. Gitunolan sab siyag toalya ni Manang Minda. Nanarapo ang balyan sa iyang tibuok lawas. Gihangak ni. Misenyas si Manang Minda nga naluto na ang mga sagbot. Apan ang balyan wala pa molihok. Naglingkod lang ni sa silya ug bisag unsa na lang ang hilngon: ang plorera, ang mga karaang magasin, ug uban pang mga butang sa lamesa.

Wala kapugngi ni Lando ang pagsulbong pag-usab sa iyang kalagot sa balyan. Wala siya makasabot nganong naglangay-langay ni. Mora bag walay himalatyon nga naghulat sa iyang pagtambal. Gusto niya ning luokon! Sumbagon! Wala na kaantos, iyang nang gisukmatan ang balyan: “Unsa ba gyod, Datu Pikong? Tabangan ba nimo ang akong asawa o dili? Unsa pay imong gihulat?”

Apan inay mo-uk-ok, nangisog ang balyan. “Sir Lando! Hangtod karon wa pa ka kasabot? Dili ko kahibalong manambal. Kinahanglang mokunsad ang abyan.”

Ug nakigharong nig tutok sa iya. Nakuratan si Lando sa sumbalik sa balyan. Ug didto pa nahayagan si Lando. Didto pa siya hingpit nga nakasabot. Wa siya masayop sa sinugdanan pa! Mini! Mini ang balyan! Sa iyang pagkadesperado, nahatagan niyag higayon ang balyan nga makaarte. Nagpakaaron-ingnon lang ning naghulat og abyan aron makalikay sa responsibilidad sa pagpaanak sa iyang asawa. Nagritwal-ritwal pa gyod ang buang! Basolon niini ang kamatayon ni Luisa sa iyang pagdaot sa halaranan sa mga diwata. Mao ni ang tumong sa balyan! Nagpaabot lang siyag wala! Kadaghang nausik nga mga takna! Ug nakahukom si Lando nga dad-on si Luisa sa Calinan. Motabok siya sa sapa. Bahala na! Nakauli na to si Manoy Pedro, ang drayber sa jeepney. Kon makatabok lang siya sa sapa, maluwas na si Luisa. Apan iya unang patilawon ang balyan og kastigo! Iya ning kulatahon! Bun-ogon!

Iya na untang hasmagan ang balyan dihang nanghuy-ab ni. Miaksiyon nig katulog, ug gipatong niini ang iyang ulo sa iyang kamot. Ningmata dayon ang balyan, ug nanampiling. Miatubang ni kang Lando ug nanlimbawot ang mga balhibo ni Lando kay dili nawong sa balyan ang iyang nakita! Ang iyang nakita usa ka malumong nawong sa tigulang. Apan kalit lang sab ning nahanaw sa nawong sa balyan.

“Lando, ayaw kalimot sa imong saad nga mohalad og baboy, ha? Pasalamat kas balyan nga gihimo ang tanan aron mapuypoy ang kasuko sa mga diwatang imong gibugal-bugalan.”

Nanlimbawot og samot ang balhibo ni Lando kay dili tingog sa balyan ang iyang nabati! Nahatiurok si Lando sa iyang gilingkoran. Ang balyan misulod sa kuwarto. Wala dangtig usa ka minuto, morag naay nabati si Lando nga uha gikan sa kuwarto. Hinay kaayo. Apan miundang. Imahinasyon lang seguro niya. Miuha na usab. Gilingkalag ni Lando ang iyang dalunggan. Naputol ang uha. Apan uha gyod sa bata! Ug misagunson na ang uha sa bata. Wa na niy magpapugong sa iyang pagtiyabaw, morag nakiglumba sa kasaba sa ulan. Milukso ang kasingkasing ni Lando. Midagan siya sa kuwarto. Nakita niyang gilimpiyohan ni Manang Minda ang bata, samtang ang balyan nanarapo sa iyang mga kamot. Giduol niya ang iyang asawa. Wala niy panimuot, apan buhi! Buhi! Ug mitulo ang mga luha ni Lando sa tumang kalipay. Iya untang pasalamatan ang balyan apan wala na ni sa kuwarto. Miadto siya sa sala. Wala. Miadto siya sa pultahan ug didto sa tugkaran iyang nakita ang balyan nga nagsugod na pod og sayaw. Mihunong na ang ulan.

Pag-alsa sa balyan sa iyang mga abaga ug kamot, kalit lang mihaguros ang hangin ug mikayab ang sinina sa balyan. Mikapa-kapa ang balyan sa tumang kahanoy. Daw banog kining naglupad-lupad sa kahanginan. Usahay mosarap ni, ug usahay modailos. Usahay sab mangisog ang banog, ug mohana-hana ang ulo, mangaliskag ang balhibo sa tangkugo. Motugpa kunohay ang banog ug magkulukinto ang balyan, dayong bukhad sa iyang mga kamot ug mosutoy og lupad. Daw gisuyop si Lando nga nagtan-aw sa binanog sa balyan. Migawas siya sa balay ug miadto sa taliwala sa tugkaran. Pagsugod ni Lando og kapay, mihaguros ang hangin, ug sa iyang paminaw, daw banog siyang naglupad-lupad sa kahanginan.

Uban pa: Nanking Store

Biyahe

2009-02-28T04:43:00.000-08:00

Biyahe
Sugilanon ni Omar Khalid

"MOHATOD kag Guadalupe, Nong?"

"Ah, di na namo na problema. Unsay gusto nimo? Mangadto ba nuon tas
BTO? Kibawo ba ka kon ig-unsa ming Danny?"

"Ah… eh… hinay-hinay lang sad kay morag kusog ra ning dagana. Wa man
kaayko magdali ba."

"M-monaog na lang ko. D-di pa k-ko gustong m-mamatay…!"

Ang Sugilanon ni Eking

2009-01-13T02:26:00.001-08:00

Ang Sugilanon ni Eking
-- sinulat ni Alan Caña

Dugay na ming higala, sukad pa pagka bata namo. Nagpuyo si Eking uban ang iyang mga igsoon ug ilang inahan atbang sa among balay.

Biniyaan sa bana si manang Hilaria, nga iyang inahan, busa bata pa lang ang iyang mga anak mangita na kinig panginabuhi. Ang mga maguwang ni Eking kanunayng wala sa ila kay nangita lagi ug kwarta. Tungod kay kamanghuran man si Eking, siya ray mahabilin sa ilang balay. Mao nga kanunay siya sa amoa, makigduwa nako.

Nakaila kaayo ko sa iyang kinaiya, ug ingon man, nakaila usab siya kanako. Sayod ko nga kon adunay gusto mahibaw-an o makat-onan si Eking, dili gyod siya molunga hangtod mahingpit ang iyang kahibalo niini. Hangtud gyod nga mabatid ug mahaniti siya sa mga pasikot-sikot sa buot niyang makat-onan.

Nagpangedaron pa kamig 9 anyos niadto dihang mihangyo siya nga tudloan nakog kumpisal. Si Eking gud wa man makahuman sa unang ang-ang sa elementarya, busa wala pa siya matudloi unsaon pagkumpisal ug sa mga pangadyeon sa simbahan.

Tunga sa adlaw gyod namong bansay-bansay hangtud mamemorya niya ang tanang gikinahanglang mahibaw-an sa pagkumpisal. Apan tungod lagi kay di man ko kamao mangadye sa binisaya nga bersyon sa "act of contrition" wala ko kini iapil pagtudlo niya.

Pagka-ugma niana, sayo siyang niadto sa amo ug niingon: "Bay ingon si Lolo nga di kuno mahimong mokumpisal kung di kamao sa Ginoo kong Hesukristo. Mao kuno nay magpaila nga nagbasul ta sa atong mga sala."

Tungod ato napugos gyod kog pangita ug kopya sa maong pangadyeon aron itudlo niya. Ug tuod man nakakumpisal gyod si Eking.

Sa dihang nag-edad na mig 12 anyos, gipalitan ko sa akong amahan ug sista. Tungod kay di man kasabot si Eking sa "chord chart", magsige intawon siyag pangutana nako unsay ngan sa mga tapoy nga akong gigamit samtang magtugtog ko. Tuod man wa dangti ug pila ka buwan moambas-ambas na ang iyang kamahoan nako sa pagpanista.

Dali siyang makat-on. Di sad gyod siya mohunong hangtud di siya mahimong batid.

Duna sad toy usa ka higayon dihang 17 anyos na mi, nabiktima siya sa usa ka pagpanunggab. Nag-ungaw sa kamatayon niadtong panahona si Eking, apan kaluoy sa Dios, naluwas ra siya. Ug imbis nga siya untay mag-adtoan sa amo, ako nay mag-adtoan sa ila, kay nagmaluyahon naman siya atong panahona.

Gidad-an nako siya ug "chessboard", ug gitudloan nako siya sa mga lagda sa pagduwa sa "chess". Tunga sa oras nakong tudlo niya sa mga lihok sa mga tawo-tawo sa maong duwa. Apan wa gyod ko niya buhi-i hangtud matudloan nako siya kung unsaon pagda-ug ang maong duwa. Gitudloan nako siya sa mga gahum sa hari ug rayna, sa bishop, horse, ug sa tanang tawo-tawo.

Didto magsugod ang pagduwa namo ug chess matag adlaw...Sa sinugdan, di pa gyod makadaog si Eking nako. Mikabat ang pipila lang ka adlaw, nagka-anam siyag kamaayo moduso sa iyang mga tawo. Dangtan ug duha ka semana, makapilde na siya nakog panagsa.

Pag-abot ug usa ka buwan, di na gyod ko makadaug niya, bisan unsaon pa. Tungod diay to kay kung mopauli na ko, may lain diay siyang bisita nga iyang hagdun ug duwa sa chess. Bisan kinsay mobisita niya iya gyod nga pakigduwaan ug chess. Ug unya inig kagabii, magtukaw pa gyod siya pagduwa-duwa nga siya rang usa.

Mao gyod toy batasan ni Eking, di mohunong ug bansay-bansay hangtud mahimong batid.

Sa dihang nabaskog na ang lawas ni Eking, miuban na siyag panarbaho sa iyang mga igsoon sa "construction". Matag Sabado ra mi magkita kay usahay adto man siya motrabaho sa lagyong dapit.

Apan sa wala pa siya maglarga-larga, may mga panahon nga sige siya ug panghuwam sa akong Bisaya Magasin, unya magbasa-basa sad siya ug binisaya nga bibliya. Tungod niini, nadasig siya nga mobuhat ug sugilanaon, labi na nga ako siyang gisultihan nga ako usab naay mga sugilanon nga gibuhat apan maglisod lagi ko ug human niini.

Kanunay kaming mag-estoryahay mahitungod sa panuwat, labi na nga gisultihan nako siya sa gisulti sa akong amahan nako, nga kadto diayng bana ni manang Hilaria, ang amahan ni Eking, mosuwat sad ug sugilanon. Sila diayng kaubana si Papa nga mag-abot kanunay sa barberohan aron maghisgot-hisgot mahitungod sa ilang mga sugilanon nga gipadala sa Bisaya Magasin.

Nalipay si Eking nga nakadungog niini, ug misamot kaikag nga mosuwat.

"Magsuwat kog sugilanon, Bay", matud pa niya , buntag kadto na Lunes dihang nagbit-bit siyag bag ug naghuwat ug sakyanan paingon sa siyudad.

"Pabasaha gyod ko ha? Dason pa nako.

"Unsa man diay, ikaw may akong pataypon."

"Aw, ato diay ning ipadala sa Bisaya? Pangutana ko pang dala ang kahingangha.

"Unsa man diay?" Madasigong tubag ni Eking.

Midangat ug tulo ka semana una mi magkita pag-usab.

"Nia man lagi ka, mana ang trabaho ninyo?" Nangutana ko.

"Wa pa lagi, uli lang ko kay gihilantan ko, mora man kog napasmo. Sige man gud mig inom Tanduay didto, bisan wa pay panihapon"

"Imni lang nag himasmo, ayo lagi na." Matud ko pa nga nagkatawa.

"Kumusta imong sugilanon?" Nangutana ko.

"Hapit na mahuman bay", nagngisi nga mitubag siya kanako. "Ug ang nakanindot kay naay nagsunod sa panghitabo sa akong sugilanon", dungag pa niya.

"Imo diayng gipabasa ug lain? Masuhong to, maway lami. Ipada man kaha to nato sa Bisaya?", pusot-pusot pa nakong pangutana.

"Way 'blema bay, igo ra kong mo-estorya niya sa akong nasuwat anang adlawa, ug maghinam-hinam lagi siya kada gabii nga maghuwat sa sumpay sa akong estorya", paspas nga tubag ni Eking nga akong nasabot nga may nagpahipi nga kalipay ug kadasig, sama ba sa usa ka tawong nahiguma.

"Babaye sa? Bag-ong uyab nimo? Biliba gyod nako nimo oy. Hehehehe." Nagdungan mig pangatawa kay sa akong sabot natag-anan nako ang naa sa iyang huna-huna.

"O, bay, si Katrina", dali ra kaayong nakatubag si Eking.

Ug unya, nagpusot-pusot ang sumpay sa iyang gisulti. "Pag-umangkon ni siya sa tag-iya sa balay nga among gitrabaho. Ginasto-an sa iyang uyo-an. Nag-eskuwela sa UV sa siyudad. Guwapa kaayo bay, buotan...ug labaw sa tanan ganahan kaayo siya maminaw sa akong mga isulti niya, kay lantip kuno kog panghunahuna. Mokanta sad ni siya bay, sama nato. Ako may tigduyog niya samtang magpundok mi sa "lawn" didto. Lingaw kayo siya nako. Hasta sad ko niya." Mapahiyumon siyang mitapos sa iyang asoy, samtang naglantaw sa layo, nga mora bag nahimuot kaayo sa iyang gihanduraw.

"Unya, giunsa man nimo pagsuwat nga trabaho man ka inig adlaw, estorya pa mo ni Katrina inig kagabii?" Maikugon akong nangutana niya kay nahadlok kong makapakgang sa iyang paghanduraw.

Pagkadungog niya sa akong pangutana, kalit siyang mingisi ug mipadayon sa pagsaysay:

"Alegre kaayo, bay, kay kada adlaw, samtang magsige mig trabaho magsuk-sok gyod ko ug lapis sa akong bulsa. Ug kung makahuna-huna kog unsay isumpay sa akong sugilanaon, magdali-dali dayon kog suwat ini. Sako sa semento, bulsita, putos sa sigarilyo, maoy akong suwatan. Sus! Kataw-an gud ko sa among mga kauban, bay!.... Nagtuo diay sila nga nag-'compute' kog numero sa Jai-alai. Pero sige lang gyod kog suwat...Lingawa lagi nako, bay! Di man sad masuko nako ang tag-iya kay pakyaw man akong tarbaho, dako man kog agi pirme. Way 'blema, Sige lang gyod kog suwat." Paspas nga pag-asoy ni Eking.

"Lain pay ato, kumusta ang trabaho , bay? Kinsa may imong mga tawo nga pakyaw man kaha na nimo?" Matud ko pa nga misimang sa among estorya.

"Nindot , bay. Tiaw mo nga naa koy tawo nga bag-o pa lang mi-gradwar pagka-'engineer', mi-apply ug pahenante nako kay gusto kuno siya makat-on sa trabaho una siya mokuha ug board! Gidawat nako bay, kay basin ra sa umaabot panahon nga hingpit na siyang 'engineer', makatabang sad siya nako, di ba?

Bitaw no? Apas-sumpay nako sa iyang gisulti.

"Mao lagi bay, buotan sad hinuon si Roger, kay mao may iyang ngan. Mao gani siyay tigluto namog pamahaw kay adto man sad siya matug sa trabahoan, kay di man sad siya taga siyudad. Gi-asayn nako nga tigluto mabuntag, sugot man lang sad. Siya ron maoy akong gisaligan didto sa trabaho. Kasaligan man gyod siya . Sunod semana na lang tingali ko moadto aron pagsusi kung nahuman ba ang pakyaw. Nagtuo kung di ko maayo ug dali aning akong hilanat, bay. Magpalagsik usa ko.

"Mobiya kag usa ka semana sa trabaho? Di kaha to moligoy imong mga tawo didto?" Nangutana ko.

"Wa lagi 'blema, bay. Tua man si Roger". Masaligong tubag ni Eking nako.

Tuod man mi-abot gyod ug usa ka semana ug tunga una pa mibalik ang kabaskog sa lawas ni Eking. Nahibung ko nga sa pagkasunod adlaw human siya mibalik sa iyang trabahoan, nahiuli man lang sad dayon siya sa among dapit.

"Kadali nimo niuli, bay. Mana ang trabaho?' Matod ko pa dihang nagkatagbo mi daplin sa dalan.

"Mana" Mubong tubag niya sa akong pangutana, apan gisumpayan kinig, "ari ta sa bay na kay nginom tag tuba."

"Dako tingali kag ginansiya sa pakyaw no?..Sige adto ta!" Matud pa sad nako nga naghinam-hinam nga moinom ug tuba.

"Ginansiya ba uroy," pung pa niya.

"Sa dihang nahiluna na mi, diha nay tuba ug sumsuman. Nagsugod dayon kog pangumusta niya bahin sa sugilanon ug ni Katrina.

Misugod dayon siyag sugilon kanako.

"Di na ko mosuwat ug sugilanon." Matud pa niya.

"Unsa?" Nahingangha ko. "Ngano gud tawn?" Apas-sumpay ko pa.

"Di na gyod ko magbuhat ug sugilanon." Matud pa niya pag-usab.

Wa na lang ko mag-usisa pa kay nakamatngon ko nga adunay nakahasul sa iyang huna-huna niadtong tungora. Wa pa gyod ko kadungog nga moingon si Eking, "di na ko". Sa akong nahibaw-an, si Eking dili mohural, di mo-undang bisan unsa pa may makababag sa iyang agi-anan.

Gihuwat na lang nako nga mosugilon siya kanako sa hinungdan nganong di na siya maghimo ug sugilanon.

Pagkataud-taod misugilon ra gyod siya.

Nagkanayon siya: "Pag-abot nako sa trabahoan, bay, milahos gyod kog adto sa payag nga katulganan namong mga trabahador. Ni-diretso ko sa nahimutangan sa mga papel nga gisuwatan nako sa sugilanon. Didto sa tumoy sa haliging kawayan sa may suok nako gisuk-sok ang maong linikit nga mga papel. Naghinam-hinam gyod kong makuha dayon to nako kay gamay na lang kaayog kuwang una matiwas kadto. Sa akong huna-huna, inig kuha nako sa mga papel, mopauli dayon ko dinhi kay ipa-tayp nako nimo aron dinhi na lang nako tiwasa ang maong sugilanoon. Ug unya, inig kahuman na nimo ug tayp, ipabasa dayon nako ni Katrina."

"Unya Bay, hai na man ron ang mga papel? Nangutana ko.

Mipadayon siya sa iyang asoy." Wala na didto ang mga papel , bay."

"Hai man diay? Wa ka mangutana ni Roger?" Naghinam-hinam kong nangutana.

Mipadayon siya. "Mao lagi , bay. Sa dihang nangutana ko niya, pwerte niyang katawa, dungan sa iyang pag-ingon, 'Katong naay sinuwat nga kataw-anan kaayo? Unsa diay to?'...Wa na lang ko motubag pa. Mipadayon na lang kog pangutana kung hai na ang mga papel. Ako siyang gisultihan nga mga linikit tong mga sako sa semento, bulsita, putos sa sigarilyo nga naay mga suwat-suwat. Matud pa niya, 'Lagi kita lagi ko ato. Gibasa gani nako.' Sa dihang midason kog pangutana kung hai na. Matud pa niya, 'Akong gidangilag sa abuhan.' Ug gisumpayan pa kini niya sa dakong bahakhak."

Nanghupaw si Eking, samtang naghuwat ko nga mopadayon siya sa iyang asoy.

"Wa koy laing nahimo gawas sa paglahos na lang ug adto sa kusina sa balay sa tag-iya sa among trabahoan, diin tua didto si Katrina...Naghuna-huna ko nga sultian nako siya nga nawala ang akong sugilanon apan maghimo ko ug lain ug ipahinungod ko kini kaniya. Ug niining higayona tapuson ko na gayod ang maong sugilanon."

"Sa ato pa bay, maghimo kag bag-ong saugilanon? " Nangutana na sad ko.

"Di na ko magbuhat pag sugilanoin, bay. Tubag pa niya.

"Ngano man?" Dason pa nako.

Masub-anon siyang nagkanayon, "morag ma-priso tingali ko ani bay."

"Unsa?"

" Sa pagduol nako ni Katrina, maoy iyang gisugat nako ang balita nga mouban kuno siya ni Roger kay magtaban sila, ug matud pa niya maayong hikalimtan na lang nako siya sa hingpit."

'Unsay nahitabo, bay, pagkahuman ato?" Gikulbaan ko kon unsay iyang itubag.

"Ningitngit ang palibot bay, mibalik ko sa payag ug gikulata ug gibunal-bunalan nako pag-ayo si Roger. Wa ko kahibawo buhi pa ba to siya kay tua gidala na man nila sa ospital. Nagpaabot na lang ko sa supwena sa pulis , bay. Mapriso na gyod tingali ko ani , bay."

"Ang sugilanon?" Nangutana na sad ko.

"Wala nay sugilanon." Matud pa niya samtang gi-inom niya ang katapusang baso sa tuba nga among gitagay.

"Unsay akong penitensiya , dre?" Nagngisi siyang nangutana nako.

---

[Hinikay sa payag ni Bay Alan sa Kalubihan, http://kalubihan.ning.com/profiles/blogs/ang-sugilanon-ni-eking ]

Ngano, Akong Pinangga?

2007-04-28T23:42:00.001-07:00

--ni Rachelle Arlin Credo

Samaran Nga Dughan

2007-04-28T23:42:00.000-07:00

Lubi,

Nakatandog kanako ang balak, “Ngano, Akong Pinangga?”
Usa gyud ko sa nakarelate ana nga balak, gidugangan pa gyod sa usa ka kanta nga “Gi-unsa Mo Intawon Ako?” Pastilan, misamot gyod panglugmaw ang akong mga luha tungod kay lab-as pa kaayo sa akong panumdoman ang mga saad sa kanhiay, nga wa damha mihupas.

Sa mubo nga asoy, naa koy nakauyab kaniadto nga engineer, bale upat ra ka bulan kay mihangyo siya nga mobalik sa abroad. Ug tungod kay gihigugma ko siya, usa pod ko nga mitabang og bayad sa iyang mga expenses para maka abroad. Tuod man, nanumpa siya nga maghinulatay ming duha. Sa pila pa to siya ka semana, nagsige pa siya og pangamusta nako. Pag-abot na niya og pila ka bulan sa abroad, nabati nako nga ang matag pangamusta niya mura'g taphaw na lang, agi'g komplemento na lang. Pagkalahi ra gyod sa una nga wa pa siya mipahilayo. Tungod lagi kay misalig ko niya, wa ko natahap kaniya.

Pag-abot na gyod og mga pipila kabulan niya sa abroad, dako na lang akong katingala, wa naman koy nadawat nga mga pangamosta gikan niya, hangtod miabot na lang ang usa ka tuig, wa na gyod koy nadungog bisan gamay. Dako kaayo akong kabalaka, ngano kaha? Unsay nahitabo kaniya sa abroad?

Miabot ang usa ka higayon nga wa damha sa pagkurikuri nako sa dagitabyan (computer), siguro panahon na nga masuaban nako ang matuod. Naukayan nako ang usa ka website niya, ug didto akong nakaplagan nga aduna na diay siyay bag-o nga bathala. Ug nakita pa nako sa usa nila ka mga letrato nga suot sa babaye ang usa ka singsing nga gapamatuod nga engaged na diay sila. Ug sa pagkakita nako niini, wa nako nasabti ang akong gibati. Mura'g ang akong kasingkasing gihiwa og usa ka mahait nga hinagiban.

Dayon gipangutana nako sa hilom, nganong nabuhat mo man kini? Unsay akong sala, nganong gibuhatan man ko nimo sa ingon? Pagkahuman sa tanan nakong gipakita, ang higugmaon ka sa tiunay, gipangga ug giamoma, ang sukli lang diay, ang pagabudhian lang ako? Pagkasakit gyod palandungon, asa ra ang mga tam-is niyang mga panumpa nga ako lang ug wa nay lain?

Mao kini ang akong ikakomento sa mao nga balak. Manghinaot na lang ko nga magmalipayon silang duha, ug unta ang iyang gipuli ug nakit-an nga bathala, mas labaw pa kay kanako.

Usahay kon makadumdom ko, makaingon lang ko sa akong kaugalingon nga, mao toy gitawag ug gugmang giatay. 

Ang kanhi nasamaran nga dughan,
:-) Inday

---------

Inday,

Kon ang imong i-pangutana sa kaugalingon, Unsay buhaton ko karon?
ikaw na gyod ang makatubag ug makatambal sa imong dughan.

salamat sa paambit,
Lubi

Ang Kinabuhi Usa Usab Ka Komiks

2007-03-24T01:53:00.001-07:00

Ni OMAR KHALID

YANONG banika ang akong nadak-an. Una kong nahimamat gikan sa sugid-sugid sa katigulangan ang sinunod nga mga pamatasan ug pagtuo bahin sa mga linalang sa laing dimensiyon. Tingali, aron lang paglingaw sa imahinasyon namong kabataan. May mga kasaysayan bahin sa maisog nga mga prinsipe nga nakigsakbang sa panganod nga nahimong dragon. Luyo sa bungtod, naa ang gamhanang hari apan ilawom lang sa silot ug sulugoon na lamang tungod sa usa ka sala. Ug kinsay bata nga di maghinam sa oras sa tingsugilanon kon ingon kaadunahan ang dughan sa mga tigulang sa inyong dapit?

Napuno sa larawan ang akong imahinasyon. Ang sulod sa handurawan lain bayang matang sa reyalidad, laing edukasyon. Wa pa tay nailhang letra apan diha na ang kaasoyan nga buhi sa tanang panahon nga gipasa-pasa sa daghang kaliwatan.

Ang mahinumdoman nako nga malingaw kong magtan-aw sa mga tinawo-tawong dibuho sa magasin. Di pa ko maantigong mobasa ug mosulat. Busa akoy mohimo sa kaugalingong sugilanon. Ug ang mga karakter may mga kaagi na sa akong pagbatbat nga ikahimuot kaayo sa mga silingan. Sa ting-ulan, pabarogon ko sa balisbisan ang akong Thor, Captain Barbell, Darna… silang tanan sa binatang ugmad nga gama sa inumol nga yuta.

Sa pagpanugway sa kabaw, pangitaon ko sa langit ang mga karakter nga akong gibuhi sa lagoy nga kaisipan. Si Jumbo, ang irong mitungha sa balay usa ka tingkulyada, maoy una nakong tigpaminaw. Apan namatay si Jumbo usa ka Abril, init ang Adlaw. Nawad-an kog lunod-patay nga tigpaminaw.

Sa pag-eskuyla na sa hayskol, nahimamat ko na ang mga nobelang komiks nilang Nemesio Caravana, Pablo Gomez, Carlo J. Caparas, ug uban pang institusyon sa pag-ugmad og nobelang komiks. Kadto ang nagsugnib sa pangandoy sa usa ka batan-ong usa ka higayon niana nangandoy nga makalupad sa dapit nga wa mataak sa mga mortal.

Komiks ang kinabuhi. Komiks ang tanan sa lainlaing kuwadro ug pangataposan. Ug magmahay ka pa ba sa kinabuhi kon naa sa imong kamot karon ang kahigayonan sa pagmugna og kaugalingong sugilanon nga ikapahat sa uban?

Di na mahinungdanon nga nakasab-an ta sa tulunghaan tungod sa kaungo sa komiks. Di na mahinungdanon kon kapila ibaylo ang pamileteng sentimos sa gipaabangan nga komiks sa bulkanaysingan ni Badong. Ang di lang nako masabtan, nganong gidili sa eskuylahan ang komiks. Alang sa mga magtutudlo sa akong panahon, ang komiks makapabulok kuno sa estudyante. Di kaha kadto usa ka binuang? Mahadlok kaha ang unggoy nga makakita sa iyang pagka unggoy? Nga kon tan-awon sa laing perspektibo sa kinabuhi, ang kinabuhi mismo komiks man?

Ug may leksiyon ang komiks, usahay mas bulawanon pa kaysa mga libro sa atong panulun-an sa eskuylahan kun teksbok (nga karon nahimong isyu sa pagka daghag sayop). Ug wa ko masayop. Sa komiks ko hisayri ang dibersidad sa kulturang Pilipinhon nga sekretong gipatangag sa mga nobelista. Sa komiks ni Carlo J. Caparas, una kong nabatian ang singgit sa mga dinaog-daog ug ang daghang pagpakaaron-ingnon sa tawo. Nga usa ka kalipay ang paglaban sa matuod. Ug kini ang dili matupngan sa mga libro sa eskuylahan nga usahay bugnaw ug kulang sa kaikag ug makaduka. Busa, sa komiks ko unang nakakat-on sa paghunahuna. Matod ni Voltaire, malisod mapugngan ang usa ka tawong magsugod na sa paghunahuna. Ug unsa na kaha kon ang tibuok nasod na ang makakat-on sa paghunahuna? May mailad pa kaha panahon sa tam-isay sa eleksiyon?

Bisan mas dako ang panahon ko sa pagsulat og prosa ug balak, may panahon nga mobalik ko sa unang gugma— ang komiks. Mabata ko sa komiks. Ang pagbalik sa pagka bata sekreto sa kalipay; ang kombensiyonal nga pagka hamtong tawong hadlokan sa umaabot.

Busa dihang giimbitar ko sa dibuhistang si Joe Mari Moncal nga dunay pagahimoong eksibit ang ilang bando— ang Filipino Institute of Arts and Sciences— uban sa pag-abag sa Nasodnong Komisyon sa Kultura ug Arte (NCAA) ug sa Komisyon sa Wikang Filipino, wala na ko magduhaduha sa pagsanong sa imbitasyon. Matod niya, ang kalihokan maoy sera-telon sa gisaulog nga Bulan sa Arte, ang bulan sa Pebrero.

Alas otso sa buntag, Pebrero 27, 2007. Gibuksan ang eksibit sa haluag nga Leandro Locsin Auditorium sulod sa dakbalay sa NCAA sa Intramuros, Manila nga maabot lag labayg bato gikan sa buhatan sa Bisaya. Giapilan kini sa dul-an sa katloan ka dibuhista, sagad mga dibuhista usab sa magasing Bisaya ug igsoong mga magasin sama nilang Nar Cantillo, Jun Lofamia, Abe Ocampo, Joe Mari Moncal, Freddie Fernandez, Rudy Villanueva, F.C. Javinal, Mar Santana, Alfredo Alcala, Mars Ravelo, ug mismo kang Carlo J. Caparas ug uban pa. Ug mahimo bang molampos ang susamang eksibit kon dili masid-ing ang mga obra ni Francisco V. Coching nga giilang Dekano sa Pilipinhong mga Dibuhista?

Samtang milibot ko sa gipangbitay nga mga dibuho, namalik sa akong kaisipan ang tam-is nga mga kaaginhon sa akong pagka bata. Sa karaang hulad sa Pinoy Klasiks, nakita ko ang estorya nga akong gisundog-sundog, gipahulma sa papel kaniadto sa ikaduhang ang-ang sa elementarya.

Ang maong adlaw, ilang pasundayag, ilang panahon. Apan akoa usab nga panahon sa pagrepaso sa nangagi. Bisan sa naagiang kapait sa kinabuhi, nakapahiyom ko: kanindot diay sa akong pagka bata kaniadto! Kaniadto. Tungod kay lahi na ang hagit sa bag-ong panahon.

Mihapdos ang akong dughan dihang nagpaminaw sa kinomostahay sa naghinigulang nga mga dibuhista. Ang uban kanila pila na ka dekada nga wa magkita, sukad nga di na kasaligan sa panginabuhi ang pagdibuho og komiks. Nag-inihapay sila sa ilang mga apo, sa daghang uban sa buhok, sa daghang katuigan nga nanglabay kanus-a ang komiks usa pa ka dakong industriya. Nasayod ko nga moabot ang panahon nga moyukbo sab sila sa naandang ritwal sa kinabuhi. Ug kinsay mosunod? Kinsay may kaisog?

Apan dihang nakita ko ang kabataang dibuhista nga nagpakitag interes sa pagdawat sa bag-ong hagit, daw naumpawan ko. Tinuod, dili sila kabahin ning maong eksibit apan ang gipakita nilang kasibot samtang nagtan-aw sa siningtan sa mga karaan, usa ka dakong timailhan sa subling pagsubang sa arte nga gipatay sa bag-ong panahon. Ang mga magtutudlo uban sa ilang mga tinun-an nga mituyo pagtambong dili mao ang matang sa mga magtutudlo kaniadto nga miisip sa komiks nga kaaway sa edukasyon, hinunoa, nagtamod sa komiks ingon nga epektibong paagi sa pag-edukar sa kabataan.

Sa iyang pakigpulong, miingon si G. Deo Alvarez, publikador sa Atlas Publication nga ang hinungdan nganong mitibugsok ang industriya sa komiks mao ang kanunayng pagtaas sa presyo sa papel. Sa dekada 70 ug 80 kanus-a maoy maisip nga edad sa komiks, mokabat og 120 mil ka kopya ang ilang ipatik sa matag isip. Dihang miumido og samot ang kaguliyang sa Mindanao, mius-os og katloan ka porsento ang ilang mga magbabasa. Laing katloan ka porsento ang naabis pagbuto sa Bulkan Pinatubo. Dihang miabot ang krisis sa kanasoran sa Asya, bugas ang unang panginahanglan sa mga tawo. Ang kalan-on sa kalag naitsa puyra. Segun usab sa surbe nga iyang gibatbat, wala na kaabot og kawhaan ka porsento sa mga Pilipinhon karon ang mobasa kada adlaw.

Panahon karon nga atong sukmatan ang institusyon sa edukasyon kay ila man kining natad. Ug di ikalisang ang pagbutyag nga daghang magtutudlo nga di maantigong motudlo ug sa laktod nga pagkasulti, wa gyoy ikatudlo. Unsay mapaabot sa kakugi sa kabataan ug mga ginikanan? Apan naa kanunay ang tinguha sa pag-usab sa ilang mga pananaw, di ikasalikway.

Apan gidawat ni NCAA Executive Director Cecille Guidote Alvarez ang hagit. Matod niya, samtang anaa pa siya sa iyang buhatan, sa tanang paagi suportahan niya ang industriya nga kausa niana, naghulma sab sa iyang pagka tawo.

Sa pakigpulong usab ni Punong Komisyoner Ricardo Ma. Duran Nolasco sa Komisyon sa Wikang Filipino, andam mopaluyo ang iyang buhatan nga ikalibot sa dagkong mga dakbayan sa nasod ang eksibit aron subling mapaila-ila sa katawhan ang arte nga nalubong na sa kalimot sa bag-ong henerasyon. Gawas niini, misugyot siyag sumpay-sumpay sa mga pasinati alang niadtong buot mopahamis sa ilang kahibalo sa pagsulat og eskrip sa komiks ug sa pagdibuho niini. Nahisgotan niya ang Cebu, Davao, Cagayan de Oro isip nag-unang mga dakbayan alang sa maong proyekto.

Makapatambok usab sa kasingkasing ang gisaad ni Carlo J. Caparas. Dakong salapi ang iyang gigahin alang sa tigi sa pagsulat/pagdibuho og komiks nga matod niya, iyang "tulison" sa bolsa sa bisdak niyang kapikas nga si Donna Villa. Kon kahinumdoman, sa wa pa mabihag si Carlo sa pamelikula, ang komiks maoy gihimo niyang taytayan sa masulawng suga sa kamera. Ug karon, nia, mibalik siya sa iyang gigikanan.

Nunot niini, gipasidunggan sa Malakanyang ang mga tawong nakaamot sa ilang tagsa-tagsa ka paagi sa natad sa komiks. Gisab-ong ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo ang Presidential Medal of Merit kang Manila Bulletin Chairman Dr. Emilio T. Yap tungod sa padayong pagpatik sa upat ka magasing rehiyonal nga regular nga nagpagawas og tinawo-tawong sugilanon ug nobela; kang Carlo J. Caparas sa kapin sa walo ka libong nobela ug nga gani, duha ka gatos na niini ang may adaptasyon sa pelikula kun telebisyon ba kaha hinuon; kang Ruby Ravelo dela Cruz, sa ngalan ni Mars Ravelo; Pilar Velasquez, sa ngalan ni Antonio Velasquez; Filomena Coching, sa ngalan ni Francisco Coching.

Kining tanan: ang init nga pagtagad sa kagamhanan, mga dibuhista, magsusulat, magbabasa, akademiya, mamaligyaayg komiks ingon man mga publikador, magkahiusa lang, napanglantawan nako ang ikaduhang pagsubang sa misawop nga Adlaw sa komiks. Ug subli na unyang mahatagag gininhawa ang mga karakter nga nabuhi lamang sa mga pahina. Malingaw na unya ang kabataang sama sab nako kaniadto nga kausa niana nangandoyng makalupad sa kalibotan nga wa mataak sa mga mortal. Ug andam na tang tanan pagpakigsakbang sa bugnawng kalingawan sa telebisyon, webcast ug uban pang digital media nga kaaway sa kultura sa komiks.

Kay ang kinabuhi usa gayod ka dakong komiks. May esena sa halayo, may duol nga morag mahikap. May mga kuwadrong dagko, may gagmay. May puno sa kulbahinam, may dayag. May dayalogong isinggit, may ihunghong nga pagbati. Apan labaw sa tanan, ang kinabuhi sama sab sa nobelang komiks nga may atnganan kang laing anib sa pakigbisog.—#

Adlaw Sa Mga Kasingkasing

2007-02-17T05:32:00.000-08:00

---ni Nippy
Palihog tugti ko ninyo nga mopaambit ug mopatik ug mga binhi ning akong blog. Pasayloa kon ugaling adunay mga pulong nga di kaayo nako matarong ug litok kay ako nagatuon pa lamang ug naningkamot usab sa pagdugang ug kahibalo sa atong pinulongan nga bisaya.

Ako naaghat paghimo ug kaugalingon nako nga blog kay buot nako handurawon ang mga takna hilabina kon adunay kamahinungdanon alang kanako. Kini pirmiro pa gyud nako'g himo ug blog, ingnon ta, wa pa gyud koy ekperyensya nga sama ani. Sus, pastilan, nakalaraw naman unta ko ug igo na lang ipatik diri, pero unsa bang hitaboa nga nawagtang man lang ug kalit. Igo na lang intawon ko sa pagpanghupaw ug pagpangalot sa di nako makalot. Pero di bale, mosulay na pod ko ug utro sa paglaraw.

Kining akong ilaraw diri, kini mahitungod adtong mahinungdanon nga adlaw para sa mga tawong nagkahinigugmaay ingnon ta. Ug buot ko kining ipatik diri kay agig pagpasalamat sa tawong pinakamahinungdanon sa akong kinabuhi. Hahahaha...Mura pod ko ug nakaasoy ba ug handumanan sa usa ka awit ;-) Way, mokontra ha kay ako gud ni. Hehehehee...

Adtong adlawa, Pebrero 14, wa gyud ko nagdahom ba nga aduna pa bay oras siya kanako nga gigahin tungod lagi sa mga kakulian nga di gyud kapugngan. Gidugangan usab nga naghailstone diri sa amo pagkadimalasa gyud. Wa na gyud ko nilaom pa nga makagawas pa mi adtong adlawa kay gawas nga naay kakulian, nag-asok-asok usab ang pagpangatagak sa mga lusok sa gagmay nga mga ice, lahi ra gyud ba sa ulan nga nyebe haskang tugnawa gyud igawas.

Usa ka takna nga wa gyud nako damha, usa ka binuhat nga mipaduol kanako bitbit ang usa ka pungpong nga mga pula nga rosas sabay abot usab sa usa kagamay nga butang ug nipahalipay. Sa pag-ukab ko niini dako gyud ang akong katingala, gawas pod sa kalipay nga hilabihan sa akong nakita. Wow, usa ka singsing nga adunay birthstone. Sa tinuod lang, hagbay ko ra kini nga gipangandoy nga makaangkon ug sama niini sa akong adlaw nga natawhan. Nakahunahuna man gani ko nga mopalit gyud ani sa akong kaugalingon puhon, pero naunhan naman ko.

Pagkakita gyud nako sa usa ka singsing, nalipay gyud ko, giubanan usab ug luha sa kalipay. Sa akong katingala, nangutana gyud ko niya kon nganong nakahunhuna siya ug palit ug singsing nga naay birthstone? Unsay nakapaaghat ka niya? Ang iyang tubag, wala lang. Gihunahuna lang nako nga magustuhan ni nimo.

Sa tinuod lang, wa gyud ni bisan kinsa nga nahibawo sa akong gipangandoy kay wa gud ko nagsaba, pero nganong iya man nga nahibaw-an lagi? Unya nasaktuhan pa gyud niya ang sukod sa akong tudlo? Hmm...makapahibulong gyud no, wa ba kaha ni siyay gahom nga makabasa sa akong hunahuna? Na, giahak na gyud ni karon, makuyapon gyud ko kon ugaling tinuod na. hehehehee...

Pero okey lang gihapon kon wa koy madawat gikan niya. Rosas ug singsing? Way sapayan nako na. Ang pinakamahinungdanon alang kanako ang iyang tim-os nga gugma, pagpangga, pagkamadumdumon, pagkamapaningkamuton nga makita ko niya ug mapahalipayan. Kining tanan di ko ikatandi sa bahandi kon aduna man gani. Daghan salamat kanimo mahal ko.

Hangtod kanus-a ang kagawasan sa banog?

2007-02-15T06:18:00.000-08:00

Bay,

Asa man na nato mabasa?
Gikan pa lang ko sa Mati, Davao. Usa ka adlaw nga biyahi gikan sa Cagayan agi sa Bukidnon ug Davao. Apan dili laay tungod kay nindot sud-ongon ang matahom nga kabukiran, morag mihadla sila sa akong galamhan, daw sa nalipay sab sila nga akong gisud-ong...presko nga hangin nga may dalang gabon...nindot iginhawa og lawom didto sa kinapusongan sa bukid, daw sa nag-imbitar sila nga akong ibuga ang mga aso sa siyudad gikan sa akong gininhawa aron ilang pulihan sa presko nga hangin... nindot kaayo nga tan-awon ang nagpabantang nga banog daw sa nagpalaway sa iyang pagkagawasnon.. apan nakapangutana ako, hangtod kanus-a ang iyang kagawasan kay nasayod ko nga aduna nay nagpasiplat nga mga mata nga gusto mosakmit kaniya...

Nindot ang panagtagbo sa Mati Bay Akoy, ubay-ubay ming nagtagbo didto aron sa pagkaplag og mga pamaagi sa pagpalambo sa relasyon sa mga 'tawo' nga taga-Mindanao ug aron sa paghisgothisgot sa kalambuan sa atong pulo. Usa ka adlaw nga panagtigum og mipanaw na usab ako balik sa Cagayan, adlaw sa gugma sa dihang diha na usab ako sa dalan. Dihay akong nasiplatan nga mang-uyab nga nagpabantang sa may bungtod nga naghangad sa haring adlaw sa iyang dayong pagsalop. Nindot kaayo ang maong eksina. Daw sa gihilap ang akong kasingkasing sa tumang kalipay tungod sa duha ka nilalang nga nagsalo sa ilang gugma nga daw gibindisyonan sa hapit na mahikatulog nga Haring adlaw.

Daghan kog namatikdan nga mga halapad nga mga tanum sa humay, tubo, penya, saging... pangutana sa akong kaugalingon... kinsa kahay makabenipisyo niining mga tanuma? Apan natugaw ang akong pamalandong sa dihang adunay duha ka bata nga nagwarawara daplin sa dalan, bisan ug sila bulingot apan limpiyo kaayo ang ilang mga pahiyom nga mitimbaya sa among pag-agi sa ilang lugar...inosenting kalipay ilang gipadayag kanamo nga mga estranhero... pagkanindot nga bation... sila naghatag kanako ug kadasig sa pagpadayon sa pagpanday sa nindot nga ugma bisan pa sa mga unos sa kalisdanan nga atong gisagubang sa kasamtangang panahon.

Totoy

Valentine's sa mga walay kadate!

2007-02-14T06:55:00.000-08:00

Day Marry,

Ang mga tinderog tindera malipay gyog kung Valentines day kay mahalin
ang bulak ug chocolate. Kita sad nga tagaan murag ibayaw. Kahinumdom
ko kaniadto Day nga nag akong amiga nga 35 na ang edad walay uyab,
gasige gyod ug handom nga makadawat siya ug rosas o tsokolate sa
Valentines Day. Murag mahurot iyang adlaw ug imadyin sa rosas nga
iyang dawaton pohon inig abot sa katorse. Apan aang kalisod kay matod
niya wa man tawo nga tingali muhatag niya labi na laki'. Mao to nga
ako ug ang usa namo ka amiga nagsabot mi nga amo siyang padad-an ug
rosas tulo kabuok, isekreto lang namo ug padala, gipahatod namo ug
estudyante gipakapinan namo ug gamay nga mensahe nga nag-ingon "Happy
Valentines day from somebody who loves you dearly!" Basta lagi Day ang
among amiga pagkadawat niya, nakaluha gud siya sa kalipay nga
nakadawat na gyod siya ug bulak sa Valentines Day sagdi lang kuno ug
wa siya kahibawo kon diin gikan. Nalipay gyod siyag maayo ug
nakumpleto kuno iyang adlaw.

Dose na katuig ang nilabay Day marry sukad niadto nga Valentines Day!
Karon naminyo na siya apan wa gihapon siya kahibalo nga kami nga iyang
amiga ang nihatag adtong mga rosas nagtuo siya nga duna siyay admirer
niadtong higayona. Ambot lang, tingali murag nangilad mi ato, apan gusto ra man sad namo nga malipay siya. karon hisgotan gihapon to niya
kon Valentines day, mamituon gyod iyang mata.

Happy Valentines day Day Marry!

Yani

Wala koy kadate!!!

2007-02-14T02:48:00.000-08:00

Day Marry,

Wala diay kay kadate pareha diay ta. Hangtod nga nakadawat kog tawag, katulo pa gyod gapanawag.
"Nasumada na ang imong electric bill, pwede nang magbayad karon". Computerized kun recorded pa gyod nga
tingog sa babaye. Pastilan, pwede pa untang unyaunyaon kay naa pa koy buhaton, apan kay ting paniudto na,
ako na poy nanawag sa karenderya sa ubos kay magpahatod na lang unta kog pagkaon kay wa ko magluto.
"Dili kahatod karon, kay nanguli ang mga trabahante, way makahatod." Nanguli na kay chinese new year na,
tulo na lang kaadlaw! Bililhon pa ni sa valentines' day, kay pangpamilya ni nga okasyon. Gadasok ang mga terminal
sa train og sa bus. Kon mga intsik nga magdungan og biyahe, na, ayaw na lang og biyahe. Luoy lang ang uban nga dili
gyod kapalit og ticket, dili kauli. Daghan kaayong intsik gabiyahe karon, ang uban gabus na lang.

Gutom na. Humag kaon. Milakaw na.

Hinoon paugnat sa kusog. Ania pa ang mga langgam sa Lunhawng Lanaw, taliwala sa dakbayan. Molabay lang unta ko,
kay gadali akong mga tiil,kulang na lang mobangga na sa gahinayhinayg lakaw nga mga bakasyonista. Apan, wa ko
masayop sa hukom. Mihunong ko kadyot, mipalit og pan aron ikasabod alang sa mga seagulls, gikan pa ra ba nig Siberia,
moanhi lang dinhi sa habagatang Tsina panahon sa tingtugnaw. Nakiglingaw ko nila. Nalingaw gyod hinoon ko.
Bilib kaayo ko sa ilang kahanas pagsalo kun pagdagit sa kinusikusi nga pan. Naay mokalit lang og piko sa pako dayon
simang aron matungnan pagdagit ang pan. Naay, daw mohunong og lupad diha sa wanang sa akong atubangan,
gapaabot sa gutling sa akong pagpitik tinipik nga pan. Kon nalingaw sila, mas nalingaw ko. Kon natambalan ilang kagutom,
akoa ambot unsay gibusog, basta nalipay lang ko, nahatagan og higayon kining gamayng lingaw taliwala sa pagdali.
Silay tag-iya sa wanang ibabaw sa lanaw. Kasayon lang paglupad.Ug kinanindotan nga talan-awon ang kalit og dungan nilag lupad,
daw nakadungog sa sangpit sa ilang pangulo, kay dungan gyod silang mobiya sa tubig ug mopaibabaw sa lanaw. Dayon
moputi sa kaanyag ang wanang ibabaw sa kakahoyan tungatunga sa lanaw. Pahiyom, ngisi,paningangha,madagayaon nga mga
panagway ang imong makita sa mga binuhat nga way pako nga gahangad, gatan-aw sa kalanggamang gatuyoktuyok og lupad sa ibabaw sa lanaw,
samtang sila, sa ilang kamot gagunit pa og tag 1 renminbi nga pan. Ako wa pa gyod ko natagbaw. Mipalit na pod og pan. Kalingaw ra
gyod! Nakalimot na sa pagdalidali. Ang tawo og langgam nagkasabot tungod sa pan.

Nabayran na. Wa na koy hunahunaon. Kay gi-unhan nakog bayad na ang pila kabulan aron dili ko magbalikbalik kadabulan.
Kay layo ra ba lakwon aron lang magbayad sa telephone bill. Mao na ni ang wa damha nga date. Nahinagboan nako ang akong amiga
nga intsik. Birthday niya, karon gyod dawng adlawa. Ang b-day party gabii, bisperas kuno to, gitambungan sa nagkadaiyang langyaw
nga higala, mga 20 ang nanambong. Lagi wa ko nabalitaan, kay dugaydugayng na kuno kong wala mibutho. Lingaw siya kaayo.
Karon hinoon wa siya kabalo unsay buhaton, kay unya pa alas-says ang iyang trabaho.Tingali mamalit og gift, kay ugma sad mouli na
sa probinsiya, sa Lijiang, usa sa langitnon nga dapit sa Tsina. Ganahan ko didto, nindot ang handoman nako didto. Ako unta paingon sa
paborito nako nga Cafe, gabitbit sa akong laptop. Apan ingon niya, daot daw ang wireless internet karon didto. Miadto na lang mi
sa French Cafe. Didto na lang gipadayon ang nasugdan nga valentayn's date nga gihikay sa kapalaran nga pak-an. Niabot ang among
order nga cake nga gidayandayanan og pula nga strawberries, may pakapin pa nga pulang rosas, pula gyod kaayo nga way sama gawas
sa mga pasumbingay sa gugma. Miorder kog orange juice (og taodtaod,kape).Siya nagkape pakapinan og french fries. Ibabaw aning
mga pagkaon, daghang sugilanong naladlad. Mga tipaka sa kagahapon natipak. Ang liso sa kalipay mitumaw, milagsik nakakitag
adlaw, nakasimhot og hangit ug sa yuta nga gahinamhinam nang mogakos kaniya. Daghang pahiyom sa palibot, kay daghang malipayon nga
binuhat karong adlawa, kasagaran naggunitay og kamot. Nag agbayanay. Nagkadaiyang hulagway...ubayubay ang gabitbit og bulak,
may lab-as ug buhi, ug may plastik. Dili mahulagway tanan dire, kay unsaon pagpinta sa dili matugkad nga kahinam sa kasingkasing sa
lalaki nga gahatod sa bulak alang sa iyang pinangga, o kaha sa babaye nga gagunit sa bulak, gamaya,galangi...dili madrawing ang pagbati
hinungdan lamang sa usa ka bulak, sa usa ka simbolo nga kadaghan nang gihanduraw?Dili ni masulat. Kay ang makabalo ani, kadto lang
naghatag og kahulogan sa Valentines day.

Laktoron na lang ang estorya, tawhay mi sa gawas kay puno na ang lawak sa Cafe,puno na ang ubos ug taas. Apan sa gawas, nindot man hinoon. May adlaw, hayag.
May dalan, buhi kaayo. May gagabasgabas og labay, mga tawong giputos sa nagkadaiyang bulok ug hulagway. Samtang kami nagsalosalo sa cake
og sa french fries, nag-inambitay sa mga sugilanon sa kadasig sa kinabuhi nga tukmod sa hagit kalipay nga nangimbabaw. Mga pasumbingay
nga pinupo gikan sa sanga sa kasinatian, nga kon hinayhinayon og asoy gani, dili ba lalim ang pagtuhop sa alimpatakan kun panumdoman sa kalag?
Samtang ang kape gidimdim bisang wa butangig asukar, lami gihapon tungod sa katam-is sa cake. "Gusto ba ka motilaw sa akong birthday cake?"

Espesyal nga cake ang among gisalohan kay daw kasingkasing ang hulagway, lamian ang gipurongpurong nga strawberries,
miagni nako pagkanta og 'happy bday' nga kinasingkasing alang kaniya. Kon makahigayon, makagawas ko unya, apan dili ko kapanaad...
'Kay naa koy panaw usab nga pangandaman', mao say gihunghong kanako sa akong kahiladman.

Simple lang nga valentine's date...pero nasimhotan pati mga tinabonan nga bahaw sa panahon, naukay ang mga kagahapon, ang liso
nga naglaom, nakaangkon sa katumanan, dungan sa pagsiak sa mga takna, napulpog ngadto sa mga gutling sa kalingaw
nga gisaw-an sa panaghigalaay. Tungod sa tinud-anay nga binayloay, mibukad ang bulak sa pagbati, miabli sa mga panid sa mga tinipigan,
samtang gapadayon og saulog ang nagkadaiyang bulok sa katawhan tungod sa nagkadaiyang hinungdan ning adlaw 14
sa Pebrero, adlaw sa kasingkasing, alang sa kasagaran. Adlawng natawhan alang sa akong higala. Adlaw nga
bulahan alang pod nako, kay ang akong higala maoy akong ka-date natungod sa espesyal niya nga adlaw. Malipayon nga adlaw.
Kasaulogan sa kinabuhi, nga wala nahikawan, wala malimod.

Gikusi ang akong kasingkasing, sa dihang miagi kog lanaw ug wala na didto ang libolibong langgam. Bisan usa? Wala
na gyoy nagtikawtikaw. Luyo sa akong dughan, nagkanayon, maayo na lang kay ganiha sa kataposang higayon midesisyon ko
nga mohunong, mopakaon, makighagwahagwa sa mga seagulls.

Akoy
2007.02.14
-----------

Hay kalame ra huna-hunaon kung naa kay kadate karong adlawaha
Valentine's gud!!sos kung wala gani kay kadate maypag magpaligis
nalang 'ta ani.
Oh yes jud isa ko sa walay kadate karon mao gani nga nagtrabahotrabaho
nalang ko diri, kay ang naay kadate diri sa among office pwede
moabsent syempre halos tanan samo diri wala poy mga kadate mao nga
kami nalang ang nagdate-date.

Hehehe...

Laina jud aning wala tay kadate oy mura gni tag gitabonan sa langit ug
sa yuta!ok lang untag walay koy kadate basta naay koy bulak ug
chocolate?pero sos pastilan mwaski dahon tawn sa rose o sa bulak wa
jud tawn oyy... hay ako najud!

Marry Joy

----------