Dahon sa Lunsayng Binisaya

Showing posts with label Omar Khalid. Show all posts
Showing posts with label Omar Khalid. Show all posts

Monday, March 2, 2009

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat
Sugilanon ni Omar Khalid
[Mananaog gihapon ni sa usa ka tigi niadtong 2003.]

NAMAT-AN ko siya nga piskay ug puno sa kinabuhi. Kini sukwahi sa
akong nasaksihan kaniya sa milabayng buntag. Tingali may alibyo ang
iyang samad nga akong gipanghampolan sa lapyong mga salibunhon. Wa ko
siya tandoga sukad sa iyang paghibutho nga samaron ug puno sa mga
pangos. Nagtuo ko nga ang pagtukbil kaniya sa maong panghitabo dili
makaayo. Ang maong kasinatian may iya ra unyang dapit sa kahasol sa
tawo nga angay iasoy sa tukmang higayon. Kon unsa man, nagtuo ko nga
kini sama sa tanghaga nga gikipi sa dagat.

Layo ang latos sa iyang panan-aw samtang naglantaw lahos sa bentana
sa payag; milawig sa nagrumpi nga dagat… gidagsa sa dapit nga dili na
maabot sa akong pangagpas… nagbilig hagit nga kanunayng nagtunol og
kalibog sa buot magpakisusi. Nahimong pangutana ang iyang pag-abot
ning akong payag daplin sa baybayon kay wala man siyay gikasugilon
kanako. Natugkad ko nga ang tawo usa ka anod sa kapalaran apan niini,
siya way gikasugilon.

"Ania ang imong pamahaw," gitandog ko ang iyang paghitiltil sa
kahilom nga nag-akbo sa salingkamot sa tamboanan.

Mipasalamat siya ug gikab-ot ang pagkaon. Miyaka siya sa salog nga
nag-igno nga di hisagirohan ang dakong samad sa iyang paa nga
gibugkosan kog dugnit nga saguran. Miping-it ang iyang nawong samtang
mipugos pagbakyaw sa iyang mga bukton nga nagan-os sa pangog ug bun-
og.

"Ang imong pag-atiman kanako nakahasol kaayo sa imong kinabuhi."
Gihanggop niya ang lugawng lanot nga gitambawan kog diyotayng una sa
ginamos. Nalipay kong sa unang higayon, giganagan siyang mikaon.

"Unta og nakalusad pa ako, makasuwa unta ikaw ug til-ogon. Apan
kining kulyada maoy mabasol."

"Ayaw kanag hunahunaa, Iyo—"

"Berto. Berto Magpayo."

Miyango-yango siya. Unya gidumol na usab sa iyang baba ang ngabil sa
yahong nga nahipihip sa lugaw.

"Misayo kog mata aron mahuktan ang pukot. Maayo na lang manaksay
karon mentras naghasi kining hangin." Gilikayan ko nga susihon ang
iyang ngalan. Gipaabot ko nga ang tawo mosumpay ug mohukas sa iyang
tinagoan. Apan kay wa man siyay gikatubay, mipuno ko: "Ang imong
paghiabot sa Punta Cruz usa ka pangutana. Wala kay gikasugilon niini."

Nahilom siya. Ingon sa diha siyay gihagpat sa iyang kaisipan nga
nawani sa iyang pagsilibudhay. Bisan ang nag-irog nga taobon didto sa
awo nga giatngan sa mga mananaksay og gisaw, wa makakighod sa bugno
sa pagbati nga tingali anaa karon naglungkaob sa iyang dughan.
Nanghupaw siya ug nakuwadro pagbalik ang iyang bayhon sa bukas nga
tamboanan. Gilantaw niya ang nagbukal nga dagat. Sa tabok, makita ang
Isla Gimbawian nga giulang sa luag nga dughan sa bukana nga nag-unlan
sa piliw sa Punta Cruz. Walay makita bisan usa ka mamamasol nga
nagpalawod tungod sa kalisang sa habagat. Nabati ko ang kusog nga
tinapya-tapya sa dagat nga giduot sa hawon ug taobon.

USA kadto ka kaadlawon sa akong pagpangitang sa kantil. Nagtaghoy-
taghoy akong namugsay pauli samtang girumbo ang parola sa Dakong Bato
nga maoy tungdonon sa mga mananagat nga mamauli panahon sa kagabhion.
Nalipay kong naghunahuna nga nakadawi og mamsa kay kon pananglit
motira na usab ang habagat sa Negros nga nahimong tultolonon sa
panahon matag tuig, aduna akoy makuot-kuot. Misugod na niadto og liso
ang hangin nga maoy kaaway sa mga mananagat ning among balangay.
Lisod pangitangan ang bukana sa Punta Cruz kon tinghabagat kay ianod
ang batoan sa kitang kon hampakon sa bawod. Bansada ang bukana kon
tingkulyada gawas nga tugaw kaayo ang dagat. Ang mga mananagat
mapugos og dayo sa isla kay kini salipod ug isdaanon.

Si Anong nanapit unta nako nga molawig ngadto sa Gimbawian. Apan
gibalibaran ko siya sa katarongan nga naahag na sa tamasok ang kasko
sa akong sakayan. Dinhi lang una ko managinot sa bukana, giingnan ko
siya.

Maayo ra gayong wa ko mahingag og kuyog nilang Anong nga nanayo
ngadto sa Gimbawian kay nabaniog ang balita nga gisulong kuno sa mga
sundalo ang isla nga gituohang gisalagan sa mga rebelde. Igo-igo
lamang ang kamad-an sa isla apan kini nahimong tagutong sa pundok.
Napukan ang mga rebelde sa panggubatan apan sila midaog sa diwa.
Napaslag ang kalinaw sa dapit nga maoy gisaligan sa mga mananagat sa
Punta Cruz ug sila si Anong wa igdungog. Nagtuo ako nga napagan sila
sa panagsangka nga mikalas og daghang kinabuhi. Gawas sa maong taho,
wa nay balita nga nagtuki bahin niini. Ang panagsangka nahimo na
lamang kabahin sa kasaysayan sa dapit nga ang pagatpatan sa isla
lamang ang makasugid. Bisan ang habagat nga nagtultol paghapit sa
dapit way gikaasoy sa mangilngig nga hitabo.

Nagpahigad ang akong sakayan nga naglikay nga masangad ang sag-od sa
takot simpig sa parola sa Dakong Bato sa dihang may nakita akong
sakayan nga nagpundo nga daw nagpalaban sa mahait nga kabatoan sa
pangpang. Ang sinipit niini nagkuma sa batong lunggan nga gitarokan
sa parola. Ang tumoy sa pisi didto gipakgot sa pamawong sa sakayan
nga nagpugong nga dili ianod balik sa lawod.

Kalit akong gipiog sa kakulba nga naglantaw sa sakayan. Ngitngit pa
apan sinati nako ang lus-aw nga bulok-asul nga budlis-budlis bisan
pag wa ko na makita ang pintal sa kuberta. Kang Anong kini! Apan hain
si Anong? Ang kalibog ug kabalaka nagsungag sa akong kahiladman.

Giariya ko ang akong sinipit ug inanayng gipatagustos ang pisi. Ang
pundo nga nakasarap og guang lig-ong mipugong sa sakayan. Giligwatan
ko ang ulin aron batokan ang kusog nga kinabya sa dagat nga mugna sa
linamba sa balod nga midumog sa pangpang sa Dakong Bato. Gikab-ingan
ko sa tukon ang palahos sa sakayan ni Anong sa pamasin nga dili
malastar sa hawon. Gilaod sa laing pisi ang masigkasakayan. Apan dili
si Anong ang akong nasagap didto sa luwang nga hapit na saopi sa
hinubigon! Usa ka tawo nga samaron, walay bisan diyotayng salimbong,
walay panimuot nga sukad, wa ko pa ikahibalag.

Ang kaluoy nagbutad kanako sa pagbalhin kaniya sa akong sakayan.
Gibuhian ko ang sakayan ni Anong nga dali sab kaayong gisantak sa
sulog paingon sa lawod.

Karon, ang tawo nahimong binuhat nga walay ngalan sa suok sa akong
payag. Kon kinsa siya, ako wala niya suginli.

"UNSAY balita sa kagubot didto sa Gimbawian, Iyo?" tul-id ang iyang
pangutana nga mikab-ot sa katugnaw sa kabuntagon.

"Namingaw ang isla. Napayhag ang kuta sa mga rebelde human hulgi og
bomba sa militar. Nahimo kining dapit sa wa ikalubong nga mga
minatay." Gilut-od ko ang yahong ug gihangwat aron dad-on didto sa
panghugasan.

Wala siya motingog. Nasigpatan kong gilantaw niya pagbalit ang bukana
sa Punta Cruz nga karon namuway sa balod nga nakigharong sa kapintas
sa habagat. Ang iyang apapangig mibantok ug nakita ko ang paghugot sa
iyang ngabil. Wala siyay timik nga nagpaminaw sa naglinugapak nga
baybayon. Ang kasuko sa habagat sa Agosto iyang nasaksihan.

"Unsang hangina kini, Iyo?" nangutana siya samtang naglino ako sa
iyang gikan-an. Ang iyang laghaw nga tingog mikuyog sa kisaw sa mga
balod.

"Habagat."

"Unsay mahimong kahinguhaan karon sa mga mananagat nga ania kining
hangin?" natataw ko ang kahingawa sa ganay sa iyang tingog. Ug kay wa
man akoy gikatubag, siya mipadayon: "Unsay atong makitang kaayohan sa
dapit nga gasa sa kagamhanan?"

Wa ko motubag. Gipasagdan ko siya sa pangutana nga mituhop sa akong
kahiladman. Ang Punta Cruz way damgo, way pangandoy. Ang mga
mananagat naanad na sa kaparat sa dagat. Dinhi, ang kinabuhi sa tawo
gikahalad na sa dagat. Dinhi, ang tawo daw kabahin sa taob, hunas;
hunas, taob. Dinhi, ang dagat maoy usa ka basahon; naglitok sa
pinulongan nga gitamdan sukad pa sa among unang mga ginikanan.
Usahay, ang dagat manggihatagon. Usahay, hakog. Apan bisan pa, ang
dapit malinawon nga nagpahimulos sa yanong kinabuhi.

Ang iyang pangutana nag-abyog og liboan ka mga kalibog sa akong
pangisip. Tinuod, ang Punta Cruz usa ka dapit nga nataligam-an sa
panahon. Lahi sa lungsod nga nagsapot kanunay sa kalipay sa kalag.

"Ug ang Punta Cruz nakontento? Samtang sa pikas tampi… sa laing mga
baybayon, ang tawo nagkaon sa kabuhong ug katagbaw sa kinabuhi…"

"Ang tawo sa yuta walay mahimo. Kita ubos sa usa ka kagamhanan. Angay
nga makontento sa unsay anaa." Gikab-ot ko ang upos sa inunay nga
gisuksok sa lugpit sa bungbong ug giduom.

"Aduna kitay mahimo, Iyo. Usbon ta ang hulagway sa katilingban. Kita
maoy mousab niini alang sa atong mga anak."

Nahimalingka ko. Wa ko ikahimuot kining iyang gisulti. Nganong
tugawon man ang kamalinawon sa Punta Cruz? Ang mga mananagat
nagpakabuhi nga malinawon. Apan kining tawo nga nagsandig sa
katarongan nga iyang nakit-an may tinguhang mousab sa nawong ning
among dapit.

"Ang Punta Cruz nakapasig-uyon sa habagat… ug kini nabuhi sa maong
paagi. Nganong ikaw dili mosalindot sa napalgang prinsipyo? Mokuyog
ka sa huros sa hangin. Sama sa habagat…" Gitutho ko ang gimaskadang
tabako didto sa gawas.

"Napukan diay kamo sa habagat!" matod niya sa gusbat nga panagway.

"Unsa kana?"

"Ang habagat may kapukanan kon pangitaon mo ang iyang kasingkasing."

"Dili mahimong batokan ang habagat. Malipoton kini. Bisan ang dagat
wa pa masayod unsaon kini pagharong. Dagatnon ako ug nasayod nga ang
habagat angayng pasagdan sa iyang kabangis."

"Dili, Iyo. Mahimo ninyong batokan ang habagat. Mahimo kon tinguhaon.
Oo, mahimo…"

Wa ko hisabti ang iyang gipanulti. Ako walay tinguha nga mokalawat sa
iyang hunahuna. Apan sa hilom gidayeg ko ang iyang kamahayagon. Ang
batan-on may luna sa iyang katilingban kun sa unsa mang butang
balaanon nga siya lamang ang nagtipig. Apan kini lapsaw sa akong
panabot.

Nanaog ko ug mipaingon sa dakong punoan sa bituon diin nagbitay ang
akong pukot.

GIKAHIBULONG sa balangay ang iyang paghiabot. Ang akong payag
nahimong unod sa pakisusi sa mga molupyo. Naglabi ang pangutana kon
kinsa kining hitsuraan nga tawo nga mikuyog kanako pagpuyo. Gihupay
ko ang ilang kabalaka nga ang ilang nakita usa ka di iglayong
paryente sa namatay kong kapikas. Kini mibakasyon ug nakaayon sa
huyuhoy sa baybayon. Si Maning, pamakak ko kanila sa tinuod niyang
ngalan, tawong mahigalaon ug nahigugma sa kinabuhing dagatnon.
Nakakaplag og kagubot sa siyudad ug nakahukom nga anhi magpalabay sa
panahon, hinubay ko kanila.

Nahiayon ang tawo sa ngalan nga gibunyag ko kaniya. Nadayag ang iyang
kaambongan dihang nagpaawot ug namarbas. Wa ko na tinguhaa nga
masayod pa sa gikumkom niyang tinagoan. Iya na sa kasaysayan ang
pagsusi kon kinsa siya ug diin gikan.

Nahikatawa ko dihang usa ka hapon sa Mayo, nalantawan kong may kauban
siyang dalaga nga nanglibod didto sa lapyahan. Matahom ang dalaga ni
Kompare Imong ug walay ulitawo nga wala mangindahay sa iyang pahiyom.
Mingaw ang baybayon kay wala pa makatakas ang mamungsoray didto sa
danghiligan. Nagpadinguldingol lang kong wala magkabana kanila
samtang nanastas sa gabok nga bahayan sa akong taksay. Nanglingkod
sila sa akong sakayan nga nagdungas sa baybayon.

Usa ka gabii sa dihang kami nanghigda, siya miingon kanako:

"Iyo, nahigugma ako."

"Kasaligan si Minda, Maning."

"Apan dili ako angay sa kinabuhing minyo. Luhag kaayo ang akong
kalag… ang akong kinabuhi may laing rumbo. May nagtinguha sa akong
anino."

Gihinubayan ko siya sa nahitabo sa akong pagtugbong sa lungsod. Ang
mga tawo sa merkado nagubot kay dihay usa ka kompaniya sa mga sundalo
nga nangita sa pangulo sa mga rebelde nga kuno nakaikyas niadtong
pagpuhag sa Gimbawian. Apan niini, siya wa maggunok. Ug sa dihang
buntogon na unta ako sa katulogon, siya miingon: "Mobiya ako dinhi sa
Punta Cruz."

"Ngano, Maning? Nasalta ang akong tingog nga mipasaw sa akong duka.

"Di ko buot nga matugaw ang inyong kamalinawon. Akoy tawo nga may
natan-awng kaayohan diha sa pakigbisog. Ug usab ang akong gugma…"

"MOLAWIG ka na?" Gibira ang akong panuni sa kahingawa. Tangkod na
karong usa ka tuig sukad sa iyang paghiabot kay ania na man usab ang
habagat.

"Gikinahanglan, Iyo Berto."

"Ug talikdan mo ang imong gugma?"

"Kana may panahon ra unya kon ako mahibalik."

"Ang sakayan ako nang gilusad sa lapyahan. Tua didto ang imong balon.
Tua na usab ang bugsay. Apan ang paingnan maoy usa ka pangutana nga
wa mo matubag."

"Pangitaon ko ang kasingkasing sa habagat. Buntogon ko kini aron ang
kalibotan magpuyo sa kahusay ug hawa sa panaog-daog."

"Dili mo mapukan ang habagat. Anugon ang kinabuhi ug kabatan-on."

"Ang kamatayon usa ka butang natural. Dili kahadlokan labi nag tungod
ug alang sa katarong." Ang lamparilya nga nagbitay sa haligi napad-ok
kay milusot sa hilang nga bungbong ang hangin sa Agosto. Wa ko siya
makita. "Ang gugma may masilakon na unyang bulok kon mapukan ko
kining kabangis sa habagat."

"Pag-ayo-ayo, Maning."

"Panalingini ako, Iyo."

"Ubanan ka unta sa grasya. Ang Diyos magbendisyon kanimo."

Miigot ang palid sa pultahan. Mihuot ang akong dughan. Ang kawili
nahimong kuyamoy sa kamingaw nga misugod paghinol sa akong kahiladman.

Sa gawas nagmangtas ang bulhot sa habagat. Nagdaguok ang lawod. Unya,
may nabati akong tinugalbong sa dagkong buto sa mga armas didto sa
lusaran. Apan kadali ra kaayong nawala kay gisakmit man sa nagbagrong
nga hangin.
(KATAPOSAN)

Saturday, February 28, 2009

Ang Alkansiya Ni Edrong

Sugilanon ni Omar Khalid

Even the dull and ignorant have their own story.
--Desiderata

NAGUBOT ang merkado ning sayong kabuntagon. Di kaayo nako maklaro kon
unsay hinungdan sa sayong kaalingisig. May nagtagawtaw. Migawas ko
aron masusi ang hinungdan biniyaan ang gihiwa kong lamas sa dinugoan.
Ug maoy natukmaan ko nga labihang sukoa ni Edrong, ang higala kong
kulang-kulang, nga nagpunayg tiwtiw ngadto sa mga batang sagoy sa
unahan. Naghilak siya. Nagtabisay ang iyang dugo ug luha nga
nakapatumog sa lagom niyang t-shirt.

Di kini unang higayon nga ilang gisungog si Edrong. Apan una kining
higayon nga si Edrong nagkadugo. Pastilan kining mga batang sipat ug
latagaw. Di nila lung-an nga himoong kalingawan ang tawong malinawon
sa kaugalingon niyang kalibotan.

"Sumbong ta mo, Yoyo. Sumbong ta mo. Bantay gyod mos ako Yoyo," bakho
ni Edrong. "Inyo kuha ako walta. Bantay mo, bawos ko ninyo."
Diha sa iyang tapad ang duha ka kontiner nga puno sa tubig-poso.
Gisugo ko siyag tubig kaganiha nga ikahugas sa mga plato sa
karinderya. Tagmameso ang suhol ko sa matag kontiner. Apan nabagtan
niya kining mga badlongon.

Gisimagan ko ang mga bata. Mao kining mga bataa ang numero unong
kawatan sa merkado. Walay pasayloon kon mosugmat kining ilang kabuang.
Nagkinataw-anay ang mga yabag nga misugpahot og panagan luyo sa
nanaglumbay nga ukay-ukayan. Gukora, ug kadali rang mawala sa ilang
pagsuot-suot sa ihawan lahos ngadto sa bagsakan sa mga utanon. Nakita
kong usa kanila nagbansiwag sa dalang tirador. Nahisabtan ko. Ilang
gitirador si Edrong nga mailog ang kuwarta nga gibugkos diha sa iyang
kamisin. Nangulipi ang tawo nga misangpot sa pagkatata sa iyang wait.

"Ayaw na lang nag ashi ang mga bata, Drong. Likay nila." Gibatig kog
kaluoy sa tawo. "Ari, Drong, ako na lang ilisdan ang imong kuwarta
nga giilog sa mga bata."

Ug gihatod ko siya hangtod sa nataran sa barungbarong ni Osyong, ang
payag nga siya karon nagpuyo.

SI Edrong gipakatawong way purohan nga mahingkod ang pangisip. Kon
unsa kagamay sa iyang pangisip, mao usab kadako ang iyang lawas.
Kusgan siya, kugihan. Pingkiton lang niya ang duha ka dagkong
kontiner ug di gani ipahulay.

Kon adlawng Domingo, dako-dako ang iyang makita. Sa buntag, siyay
suking tigsag-ob og tubig sa mga restawran. Sa hapon, adto siya sa
isdaan ni Yaya Celia ug sugo-sugoon pagdiskarga.

Walay apelyido si Edrong. Kon duna man, walay bisan usa nga nasayod
ning lungsod sa Bogo. Ang mga lungsoranon naputos sa pakisusi sa
kalit niyang pagtungha usa kadto ka buwan sa ting-init sa naghinangat
ang pista sa Mayo. Kon may mangutana ug manigsubay sa dapit nga iyang
gigikanan, igo lang siyang motudlo sa dakong lawod luyo sa merkado.
Kalibog ko na man. Di ko motuo nga taga lawod siya. Ang lawod gipuy-
an sa mga balod sa subasko. Kon walay isog nga mananagat nga mangako
pagbuntog sa lawod kon kini gamhan sa iyang kapintas, ang usa nga
sama kaniya kuwang rang tupsan sa kabangis sa dagat nga di gani
tingali masubay kon asa idagsa.

Dihang gibiyaan si Osyong sa asawa tungod sa labihan niini
kapalahubog, gitanyagan niya si Edrong og kahigdaan. Kalipay na man
ni Edrong nga siya di na matulog sa kabugnaw sa semento sa balisbisan
sa merkado. Nagtahod og `yoyo' si Edrong kang Osyong. Di sila
paryente apan masabot ang dakong pagtan-aw ni Edrong sa tawo nga
nakahatag niyag pahulayanan sa kagabhion.

Apan sa akong katingala kon hain ang agi niya sa inadlawng sag-ob og
tubig, napangutana ko siya.

"Hipos man, Yoyo Osyong. Hipos niya kansiya."

"Unsay alkansiya ba?" Nakasukot ko sa kahibulong nga si Osyong
nakahunahuna paghipos sa hinagoan ni Edrong. Kaayo ra nga nabut-an
ang palahubog nga mangingihaw ug nakahunahuna nga tigomon ang
kinitaan sa iyang kauban.

"Naa kuno dinhi," ni Edrong nga mitudlo sa iyang ulo. "Tigom kuno
niya sa kansiya sa iya ulo."

Kalibog ko na man. Naa ba goy alkansiya sa ulo? Nakasabot ko. Giyabag-
yabagan ni Osyong si Edrong. Gipahimuslan ni Osyong ang kawalay
hangkag ni Edrong.

Dihay buntag nga nahibutho ko sa ihawan nga nagkuha sa gipalapa kong
karne, nakita ko si Osyong nga nakig-inom sa ubang mangingihaw. Wa
nako kapugngi ang pagsusi unsa kadtong giingon ni Edrong nga
alkansiya.

"Ayaw lang god panghilabot, Dring." Mitalsik ang laway ni Osyong
human mayarok ang iyang tagay. "Si Edrong naa sa akong poder."

Nangatawa ang kainom niyang mangingihaw.

"Naghago si Edrong. Di makataronganon nga imo siyang binuangan,"
matod ko dayong gawas sa ihawan nga gibatig kapikal sa pagpahimulos
ni Osyong. "Gabaan ka baya."

DIRIYOT matikyaob ang gihaon kong dinugoan. May laing kagubot sa
gawas. Nagdinaganay ang mga tawo nga misubay sa dalan paingon sa
payag ni Osyong. Naanod ko sa bul-og sa mga tawo. Unsa kahay nahitabo
didto? Bag-o ko lang ganing gihatod si Edrong.
Maoy nakita ko nga gigawas si Edrong nga gitabangag gunit sa
duha ka tanod ang iyang bukton. Wa nako hisabti nganong siya gidakop.
Misaliut-ot ko sa mga tawo nga karon nahimong yagubyob sa mga
pangutana. Ang tanod nga diha sa masigkakilid ni Edrong miiway sa
daghang tawo nga makaagi silang naggunit sa dinakpan.

"Unsay nahitabo, Drong? Naunsa man ka?"

"Wa ko kabawo unsa ko. Buang man, Yoyo. Kuha unta nako ako walta sa
kansiya kay palit ko tirador. Bawos ko mga bata, tirador nako. Di man
mata Yoyo. Tulog Yoyo. Hagok. Hubog. Da, buak nako kansiya!" Nakita
ko ang hugot niyang apapangig. "Bakakon man diay Yoyo. Wa man sulod
ang kansiya."

Nakahangad ko sa di masabtang kahingawa nga gibinhi sa akong
kaaliputo. Nakita ko si Edrong nga nagsuot sa panganod nga usa ka
dakong tawo sa dugoan niyang pagbati. Naunsa ang langit nga gitugotan
ang tawong sama kang Edrong nga makahimog sala nga wa niya hisabti?

Ug maoy nakita nako ang lawas ni Osyong nga gibayongan sa taga
punerarya. Gilainan kong nagtan-aw sa basag niyang ulo ug sa sudlot
niyang mga mata.
(KATAPOSAN)

Ang Tawo Nga Nangita Sa Kasingkasing Sa Habagat

Sugilanon ni Omar Khalid

NAMAT-AN ko siya nga piskay ug puno sa kinabuhi. Kini sukwahi sa
akong nasaksihan kaniya sa milabayng buntag. Tingali may alibyo ang
iyang samad nga akong gipanghampolan sa lapyong mga salibunhon. Wa ko
siya tandoga sukad sa iyang paghibutho nga samaron ug puno sa mga
pangos. Nagtuo ko nga ang pagtukbil kaniya sa maong panghitabo dili
makaayo. Ang maong kasinatian may iya ra unyang dapit sa kahasol sa
tawo nga angay iasoy sa tukmang higayon. Kon unsa man, nagtuo ko nga
kini sama sa tanghaga nga gikipi sa dagat.

Layo ang latos sa iyang panan-aw samtang naglantaw lahos sa bentana
sa payag; milawig sa nagrumpi nga dagat… gidagsa sa dapit nga dili na
maabot sa akong pangagpas… nagbilig hagit nga kanunayng nagtunol og
kalibog sa buot magpakisusi. Nahimong pangutana ang iyang pag-abot
ning akong payag daplin sa baybayon kay wala man siyay gikasugilon
kanako. Natugkad ko nga ang tawo usa ka anod sa kapalaran apan niini,
siya way gikasugilon.

"Ania ang imong pamahaw," gitandog ko ang iyang paghitiltil sa
kahilom nga nag-akbo sa salingkamot sa tamboanan.

Mipasalamat siya ug gikab-ot ang pagkaon. Miyaka siya sa salog nga
nag-igno nga di hisagirohan ang dakong samad sa iyang paa nga
gibugkosan kog dugnit nga saguran. Miping-it ang iyang nawong samtang
mipugos pagbakyaw sa iyang mga bukton nga nagan-os sa pangog ug bun-
og.

"Ang imong pag-atiman kanako nakahasol kaayo sa imong kinabuhi."
Gihanggop niya ang lugawng lanot nga gitambawan kog diyotayng una sa
ginamos. Nalipay kong sa unang higayon, giganagan siyang mikaon.

"Unta og nakalusad pa ako, makasuwa unta ikaw ug til-ogon. Apan
kining kulyada maoy mabasol."

"Ayaw kanag hunahunaa, Iyo—"

"Berto. Berto Magpayo."

Miyango-yango siya. Unya gidumol na usab sa iyang baba ang ngabil sa
yahong nga nahipihip sa lugaw.

"Misayo kog mata aron mahuktan ang pukot. Maayo na lang manaksay
karon mentras naghasi kining hangin." Gilikayan ko nga susihon ang
iyang ngalan. Gipaabot ko nga ang tawo mosumpay ug mohukas sa iyang
tinagoan. Apan kay wa man siyay gikatubay, mipuno ko: "Ang imong
paghiabot sa Punta Cruz usa ka pangutana. Wala kay gikasugilon niini."

Nahilom siya. Ingon sa diha siyay gihagpat sa iyang kaisipan nga
nawani sa iyang pagsilibudhay. Bisan ang nag-irog nga taobon didto sa
awo nga giatngan sa mga mananaksay og gisaw, wa makakighod sa bugno
sa pagbati nga tingali anaa karon naglungkaob sa iyang dughan.
Nanghupaw siya ug nakuwadro pagbalik ang iyang bayhon sa bukas nga
tamboanan. Gilantaw niya ang nagbukal nga dagat. Sa tabok, makita ang
Isla Gimbawian nga giulang sa luag nga dughan sa bukana nga nag-unlan
sa piliw sa Punta Cruz. Walay makita bisan usa ka mamamasol nga
nagpalawod tungod sa kalisang sa habagat. Nabati ko ang kusog nga
tinapya-tapya sa dagat nga giduot sa hawon ug taobon.

USA kadto ka kaadlawon sa akong pagpangitang sa kantil. Nagtaghoy-
taghoy akong namugsay pauli samtang girumbo ang parola sa Dakong Bato
nga maoy tungdonon sa mga mananagat nga mamauli panahon sa kagabhion.
Nalipay kong naghunahuna nga nakadawi og mamsa kay kon pananglit
motira na usab ang habagat sa Negros nga nahimong tultolonon sa
panahon matag tuig, aduna akoy makuot-kuot. Misugod na niadto og liso
ang hangin nga maoy kaaway sa mga mananagat ning among balangay.
Lisod pangitangan ang bukana sa Punta Cruz kon tinghabagat kay ianod
ang batoan sa kitang kon hampakon sa bawod. Bansada ang bukana kon
tingkulyada gawas nga tugaw kaayo ang dagat. Ang mga mananagat
mapugos og dayo sa isla kay kini salipod ug isdaanon.

Si Anong nanapit unta nako nga molawig ngadto sa Gimbawian. Apan
gibalibaran ko siya sa katarongan nga naahag na sa tamasok ang kasko
sa akong sakayan. Dinhi lang una ko managinot sa bukana, giingnan ko
siya.

Maayo ra gayong wa ko mahingag og kuyog nilang Anong nga nanayo
ngadto sa Gimbawian kay nabaniog ang balita nga gisulong kuno sa mga
sundalo ang isla nga gituohang gisalagan sa mga rebelde. Igo-igo
lamang ang kamad-an sa isla apan kini nahimong tagutong sa pundok.
Napukan ang mga rebelde sa panggubatan apan sila midaog sa diwa.
Napaslag ang kalinaw sa dapit nga maoy gisaligan sa mga mananagat sa
Punta Cruz ug sila si Anong wa igdungog. Nagtuo ako nga napagan sila
sa panagsangka nga mikalas og daghang kinabuhi. Gawas sa maong taho,
wa nay balita nga nagtuki bahin niini. Ang panagsangka nahimo na
lamang kabahin sa kasaysayan sa dapit nga ang pagatpatan sa isla
lamang ang makasugid. Bisan ang habagat nga nagtultol paghapit sa
dapit way gikaasoy sa mangilngig nga hitabo.

Nagpahigad ang akong sakayan nga naglikay nga masangad ang sag-od sa
takot simpig sa parola sa Dakong Bato sa dihang may nakita akong
sakayan nga nagpundo nga daw nagpalaban sa mahait nga kabatoan sa
pangpang. Ang sinipit niini nagkuma sa batong lunggan nga gitarokan
sa parola. Ang tumoy sa pisi didto gipakgot sa pamawong sa sakayan
nga nagpugong nga dili ianod balik sa lawod.

Kalit akong gipiog sa kakulba nga naglantaw sa sakayan. Ngitngit pa
apan sinati nako ang lus-aw nga bulok-asul nga budlis-budlis bisan
pag wa ko na makita ang pintal sa kuberta. Kang Anong kini! Apan hain
si Anong? Ang kalibog ug kabalaka nagsungag sa akong kahiladman.

Giariya ko ang akong sinipit ug inanayng gipatagustos ang pisi. Ang
pundo nga nakasarap og guang lig-ong mipugong sa sakayan. Giligwatan
ko ang ulin aron batokan ang kusog nga kinabya sa dagat nga mugna sa
linamba sa balod nga midumog sa pangpang sa Dakong Bato. Gikab-ingan
ko sa tukon ang palahos sa sakayan ni Anong sa pamasin nga dili
malastar sa hawon. Gilaod sa laing pisi ang masigkasakayan. Apan dili
si Anong ang akong nasagap didto sa luwang nga hapit na saopi sa
hinubigon! Usa ka tawo nga samaron, walay bisan diyotayng salimbong,
walay panimuot nga sukad, wa ko pa ikahibalag.

Ang kaluoy nagbutad kanako sa pagbalhin kaniya sa akong sakayan.
Gibuhian ko ang sakayan ni Anong nga dali sab kaayong gisantak sa
sulog paingon sa lawod.

Karon, ang tawo nahimong binuhat nga walay ngalan sa suok sa akong
payag. Kon kinsa siya, ako wala niya suginli.

"UNSAY balita sa kagubot didto sa Gimbawian, Iyo?" tul-id ang iyang
pangutana nga mikab-ot sa katugnaw sa kabuntagon.

"Namingaw ang isla. Napayhag ang kuta sa mga rebelde human hulgi og
bomba sa militar. Nahimo kining dapit sa wa ikalubong nga mga
minatay." Gilut-od ko ang yahong ug gihangwat aron dad-on didto sa
panghugasan.

Wala siya motingog. Nasigpatan kong gilantaw niya pagbalit ang bukana
sa Punta Cruz nga karon namuway sa balod nga nakigharong sa kapintas
sa habagat. Ang iyang apapangig mibantok ug nakita ko ang paghugot sa
iyang ngabil. Wala siyay timik nga nagpaminaw sa naglinugapak nga
baybayon. Ang kasuko sa habagat sa Agosto iyang nasaksihan.

"Unsang hangina kini, Iyo?" nangutana siya samtang naglino ako sa
iyang gikan-an. Ang iyang laghaw nga tingog mikuyog sa kisaw sa mga
balod.

"Habagat."

"Unsay mahimong kahinguhaan karon sa mga mananagat nga ania kining
hangin?" natataw ko ang kahingawa sa ganay sa iyang tingog. Ug kay wa
man akoy gikatubag, siya mipadayon: "Unsay atong makitang kaayohan sa
dapit nga gasa sa kagamhanan?"

Wa ko motubag. Gipasagdan ko siya sa pangutana nga mituhop sa akong
kahiladman. Ang Punta Cruz way damgo, way pangandoy. Ang mga
mananagat naanad na sa kaparat sa dagat. Dinhi, ang kinabuhi sa tawo
gikahalad na sa dagat. Dinhi, ang tawo daw kabahin sa taob, hunas;
hunas, taob. Dinhi, ang dagat maoy usa ka basahon; naglitok sa
pinulongan nga gitamdan sukad pa sa among unang mga ginikanan.
Usahay, ang dagat manggihatagon. Usahay, hakog. Apan bisan pa, ang
dapit malinawon nga nagpahimulos sa yanong kinabuhi.

Ang iyang pangutana nag-abyog og liboan ka mga kalibog sa akong
pangisip. Tinuod, ang Punta Cruz usa ka dapit nga nataligam-an sa
panahon. Lahi sa lungsod nga nagsapot kanunay sa kalipay sa kalag.

"Ug ang Punta Cruz nakontento? Samtang sa pikas tampi… sa laing mga
baybayon, ang tawo nagkaon sa kabuhong ug katagbaw sa kinabuhi…"

"Ang tawo sa yuta walay mahimo. Kita ubos sa usa ka kagamhanan. Angay
nga makontento sa unsay anaa." Gikab-ot ko ang upos sa inunay nga
gisuksok sa lugpit sa bungbong ug giduom.

"Aduna kitay mahimo, Iyo. Usbon ta ang hulagway sa katilingban. Kita
maoy mousab niini alang sa atong mga anak."

Nahimalingka ko. Wa ko ikahimuot kining iyang gisulti. Nganong
tugawon man ang kamalinawon sa Punta Cruz? Ang mga mananagat
nagpakabuhi nga malinawon. Apan kining tawo nga nagsandig sa
katarongan nga iyang nakit-an may tinguhang mousab sa nawong ning
among dapit.

"Ang Punta Cruz nakapasig-uyon sa habagat… ug kini nabuhi sa maong
paagi. Nganong ikaw dili mosalindot sa napalgang prinsipyo? Mokuyog
ka sa huros sa hangin. Sama sa habagat…" Gitutho ko ang gimaskadang
tabako didto sa gawas.

"Napukan diay kamo sa habagat!" matod niya sa gusbat nga panagway.

"Unsa kana?"

"Ang habagat may kapukanan kon pangitaon mo ang iyang kasingkasing."

"Dili mahimong batokan ang habagat. Malipoton kini. Bisan ang dagat
wa pa masayod unsaon kini pagharong. Dagatnon ako ug nasayod nga ang
habagat angayng pasagdan sa iyang kabangis."

"Dili, Iyo. Mahimo ninyong batokan ang habagat. Mahimo kon tinguhaon.
Oo, mahimo…"

Wa ko hisabti ang iyang gipanulti. Ako walay tinguha nga mokalawat sa
iyang hunahuna. Apan sa hilom gidayeg ko ang iyang kamahayagon. Ang
batan-on may luna sa iyang katilingban kun sa unsa mang butang
balaanon nga siya lamang ang nagtipig. Apan kini lapsaw sa akong
panabot.

Nanaog ko ug mipaingon sa dakong punoan sa bituon diin nagbitay ang
akong pukot.

GIKAHIBULONG sa balangay ang iyang paghiabot. Ang akong payag
nahimong unod sa pakisusi sa mga molupyo. Naglabi ang pangutana kon
kinsa kining hitsuraan nga tawo nga mikuyog kanako pagpuyo. Gihupay
ko ang ilang kabalaka nga ang ilang nakita usa ka di iglayong
paryente sa namatay kong kapikas. Kini mibakasyon ug nakaayon sa
huyuhoy sa baybayon. Si Maning, pamakak ko kanila sa tinuod niyang
ngalan, tawong mahigalaon ug nahigugma sa kinabuhing dagatnon.
Nakakaplag og kagubot sa siyudad ug nakahukom nga anhi magpalabay sa
panahon, hinubay ko kanila.

Nahiayon ang tawo sa ngalan nga gibunyag ko kaniya. Nadayag ang iyang
kaambongan dihang nagpaawot ug namarbas. Wa ko na tinguhaa nga
masayod pa sa gikumkom niyang tinagoan. Iya na sa kasaysayan ang
pagsusi kon kinsa siya ug diin gikan.

Nahikatawa ko dihang usa ka hapon sa Mayo, nalantawan kong may kauban
siyang dalaga nga nanglibod didto sa lapyahan. Matahom ang dalaga ni
Kompare Imong ug walay ulitawo nga wala mangindahay sa iyang pahiyom.
Mingaw ang baybayon kay wala pa makatakas ang mamungsoray didto sa
danghiligan. Nagpadinguldingol lang kong wala magkabana kanila
samtang nanastas sa gabok nga bahayan sa akong taksay. Nanglingkod
sila sa akong sakayan nga nagdungas sa baybayon.

Usa ka gabii sa dihang kami nanghigda, siya miingon kanako:

"Iyo, nahigugma ako."

"Kasaligan si Minda, Maning."

"Apan dili ako angay sa kinabuhing minyo. Luhag kaayo ang akong
kalag… ang akong kinabuhi may laing rumbo. May nagtinguha sa akong
anino."

Gihinubayan ko siya sa nahitabo sa akong pagtugbong sa lungsod. Ang
mga tawo sa merkado nagubot kay dihay usa ka kompaniya sa mga sundalo
nga nangita sa pangulo sa mga rebelde nga kuno nakaikyas niadtong
pagpuhag sa Gimbawian. Apan niini, siya wa maggunok. Ug sa dihang
buntogon na unta ako sa katulogon, siya miingon: "Mobiya ako dinhi sa
Punta Cruz."

"Ngano, Maning? Nasalta ang akong tingog nga mipasaw sa akong duka.

"Di ko buot nga matugaw ang inyong kamalinawon. Akoy tawo nga may
natan-awng kaayohan diha sa pakigbisog. Ug usab ang akong gugma…"

"MOLAWIG ka na?" Gibira ang akong panuni sa kahingawa. Tangkod na
karong usa ka tuig sukad sa iyang paghiabot kay ania na man usab ang
habagat.

"Gikinahanglan, Iyo Berto."

"Ug talikdan mo ang imong gugma?"

"Kana may panahon ra unya kon ako mahibalik."

"Ang sakayan ako nang gilusad sa lapyahan. Tua didto ang imong balon.
Tua na usab ang bugsay. Apan ang paingnan maoy usa ka pangutana nga
wa mo matubag."

"Pangitaon ko ang kasingkasing sa habagat. Buntogon ko kini aron ang
kalibotan magpuyo sa kahusay ug hawa sa panaog-daog."

"Dili mo mapukan ang habagat. Anugon ang kinabuhi ug kabatan-on."

"Ang kamatayon usa ka butang natural. Dili kahadlokan labi nag tungod
ug alang sa katarong." Ang lamparilya nga nagbitay sa haligi napad-ok
kay milusot sa hilang nga bungbong ang hangin sa Agosto. Wa ko siya
makita. "Ang gugma may masilakon na unyang bulok kon mapukan ko
kining kabangis sa habagat."

"Pag-ayo-ayo, Maning."

"Panalingini ako, Iyo."

"Ubanan ka unta sa grasya. Ang Diyos magbendisyon kanimo."

Miigot ang palid sa pultahan. Mihuot ang akong dughan. Ang kawili
nahimong kuyamoy sa kamingaw nga misugod paghinol sa akong kahiladman.

Sa gawas nagmangtas ang bulhot sa habagat. Nagdaguok ang lawod. Unya,
may nabati akong tinugalbong sa dagkong buto sa mga armas didto sa
lusaran. Apan kadali ra kaayong nawala kay gisakmit man sa nagbagrong
nga hangin.
(KATAPOSAN)

Dayaspora

Sugilanon ni Omar Khalid


MANGAYO na unta si Romano og katahoran sa balay dihang gihawiran ang
iyang kahimungawong sa hilak sa usa ka bata. Sa iyang paglingi,
nasagap sa iyang panan-aw ang usa ka batang lalaki nga naghilak nga
naglantaw sa bola nga tulin kaayong gipadpad taliwa sa usa ka danawan
nga may igong gidak-on. Nakita niyang walay mahimo ang bata sa naanod
nga dulaan. Gibutang ni Romano ang dalang maleta ug nagdaling miubog
sa lapokong tubig nga matubos ang kabalaka sa bata. Sa takas,
gitutokan niya ang bata nga sa iyang tan-aw, magtulo pa lang ang
panuigon. Unya gitunol niya ang bola.

Mihingos-hingos ang bata ug migakos og hugot sa bola niining dulaan.
Wala na kini maghilak. Kahimuot na man ni Romano nga nagtan-aw sa
bata. Sa unsang lalang nga kini dali kaayong nalipay, wa niya
masabti. Ay, ang mga bata gayod. Gibati niyang kahimalingwa nga
nakapaningod sa kahiktin sa panabot sa usang linghod og salabotan nga
kailibgon sa mga hamtong.

Mao pa ang kahimatngon niya nga nayutik diay sa lapok ang iyang
karsones. Nagtaktak sa iyang sapatos nga goma, nakita niya nga miguho
sa pultahan sa usa ka barungbarong nga nag-umbaw sa kilid sa danawan
ang usa ka matahom babaye nga nagdaster og nipis. May gitapis kining
tualya, sampak sa dughan. Nakasabot si Romano. May butang bililhon
nga buot salimbongan sa babaye nga angay lang himoong tinagoan sa
panan-aw sa mga lalaki.

Gitawag sa babaye ang bata. Apan ang bata daw kandela nga giugbok.
Nagpabilin kining nagtan-aw kang Romano nga di matandog sa iyang
pagpakahilom. Unya gitakli na man sa bata ang iyang panan-aw ngadto
sa babaye. Napanaghap ni Romano nga nabag-ohan lang ang bata.

"Migo na ta, Undo�" Mipuk-ong siya ug gihawiran ang gagmayng bukton
niini.

Mihilak ang bata. Nakurat si Romano. Wa niya masabti ang hinungdan
ngano nga kini mihilak. Nahulog ang bola nga diha sa gagmayng kamot.
Wa maninagad ang bata nga mapunit ang hinigugmang dulaan.

Gikahimangod kaha niini ang iyang pagpakighigala? Namatikdan ni
Romano nga bisan sa edad sa bata, wala kiniy ngipon ug buhok. Ang
bata dili normal sa iyang kahimtang, nakapanghunahuna si Romano.

"Sa balay, Dave..." Gikamay sa babaye ang bata dihang nahimuntog na
kini sa nataran. Lagmit, kini ang inahan sa bata.

"Akong gikuha ang iyang bola. Lawom ang danawan." Lumos sa kahingawa
ang tingog ni Romano.

Mikitiw ang gagmayng mga tiil sa bata ug milipot sa likoran sa
babaye. Unya miguho ang gamay niining nawong nga nagpasalipod sa
sidsid sa daster.

"Salamat, ha?" Wala magtan-aw ang babaye kang Romano.

"Way kaso." Gibakwi ni Romano ang iyang panan-aw. "Nakita ko lang ang
dakong kakulangon sa bata kon ianod sa sulog ang dulaan."

"Usbon ko� salamat." Mitalikod ang babaye kang Romano ug gihugot ang
gitapis nga tualya. Unya giisa niini ang ngilbit sa iyang daster ug
gipahiran ang luha nga nabiaw sa mata sa bata. Milingiw si Romano.

Mipaduol siya sa babaye. Gitunol niya ang bola. "Anak mo?"

Miyango ang babaye. Wa gihapon kini motan-aw kang Romano. Unya misaka
kini sa barungbarong nga nagkugos sa iyang anak. Dungan sa pagtak-op
sa minao-maong pultahan, natukas usab ang gamayng bentana ug
nakuwadro didto ang nawong sa usa ka tigulang babaye. Midiyong ang
tigulang, mipahiyom. Nakita ni Romano ang bata nga miilog sa bentana
ug milantaw niya sa gawas. Gibadlong sa tigulang ang bata. Apan ang
bata wa maminaw.

Napaningod ni Romano nga dinhing dapita may sugilanon sa usa ka
naagbon nga kagahapon� kagahapon nga namukaw sa usa ka kasugiran sa
iyang kinabuhi. Ang kalit nga paghilak sa bata, sa iyang pagtuo, usa
ka tinagoan. Kon anak sa babaye ang bata, hain kaha ang amahan?
Unsang matanga kaha kini sa pagka amahan nga nakaako man nga magpuyo
ang iyang pamilya ning barungbarong nga binuhat sa tinapak-tapak sa
bisan unsang dapat nga hipunitan sa kadalanan sa siyudad? Ug kinsa
kining tigulang babaye nga namentana? Dihay nanumbalay nga pagbati
nga nakapukaw sa nahikatulog niyang kagahapon. Nahinumdom siya kang
Celia...

Tingali, magulang lag diyotay niining bata nga iyang nakita ang
pangedaron sa iyang anak karon. Wa niya mahatag ang unsa mang
kaakohan sa usa ka amahan tungod sa kaburong niya sa responsibilidad
sa tawong minyo. Usa ka buntag sa tabayng karaan sa probinsiya,
misumbong si Celia nga kini mabdos sa ilang gugma. Imbes pangasaw-on,
misugpahot siya sa gawas sa nasod aron kalikayan ang kaminyoon.
Nakatrabaho siya sa Canada isip caregiver. Wa siya makaangay sa iyang
trabaho kay sagad babaye man ang nagpraktis ning maong propesyon apan
kay maarang-arang man ang suweldo, gipugos niya ang kaugalingon.
Gawas pa, usa niya kini ka maayong lansis nga makalikay sa usa ka
kaakohan.

Usa ka tigulang nga masakiton ang iyang gialagaran. Si Mr. Smith
nawad-an sa sensasyon tungod sa daghang komplikasyon. Plastik nga
tubo ang nagsumpay sa pantog niini. Matag higayon nga makaihi sa
purol ang tigulang, mohilak kini nga mahinumdom sa dako niyang
pagkuwang sa iyang asawa ug anak.

Wala nay masubay nga pamilya si Mr. Smith gawas sa pipila ka
negosyanteng kabanay nga maoy nagsuhol kang Romano nga kini maatiman.
Nagmahay ang tigulang sa iyang pagpasagad sa iyang pamilya niadtong
diha pa kaniya ang kahimsog sa kabatan-on. Nagsulti kang Romano ang
tigulang nga dugay na siyang nagpangita sa iyang pamilya aron
mangayog pasaylo. Apan wa na niya kini igkita.

Natandog si Romano sa kasugiran ni Mr. Smith. Dihang namatay kini,
mipauli si siya aron pangitaon si Celia ug ang ilang anak. Apan wa na
siyay Celia nga nakita. Way gikasulti si Noy Marcelo ug Nang Soling
kon hain paingon ang ilang bugtong anak. Miingon ang magtiayon nga
kalit lang nawala si Celia ug wa na silay kasayoran kon hain kini
karon. Ug mao kini karon nga nakahunahuna na lang usab siya nga
mobalik sa gawas.

GILANTAW niyag balik ang taytayang kawayan nga gisubay kaganina.
Dihay mga kahulogan nga nakasukgo sa iyang kahimatngon. Ang tulay
nahisama sa pait nga pasumbingay nga buot modugtong sa iyang karon ug
sa kagahapon.

Bisan sa karabanit sa dapit, maoy unang namatikdan ni Romano ang
kamalinawon dinhi. Kawala gyod niya magdahom nga may distrito ba diay
sa Manila nga may ingong pamayhon sa kayano. Tinago ang dapit nga
ingon sa nagpasagad lang sa gimok sa siyudad. Napanghunahuna niya nga
ang Talaba wa hitultoli sa komersiyalismo. Ang hibat nga talan-awon
sa gagmayng mga barungbarong nga iyang nakita maoy laing pinulongan
sa kalisod.

Natandog siya sa gipakitang impresyon sa mga talan-awon. Bisan sa
panagsang basura sa baybayon, may kabugnaw ang hangin sa hunasan ug
malantaw sa unahan ang Manila Bay. Sa pikas bahiya, ang mga edipisyo
nga nagdula-dula sa iyang panan-aw ingon sa naningkamot pagkab-ot sa
tiyan sa bughawng langit.

Mipadayugdog siyag balik sa balay nga iya untang pangayoag katahoran
sa iyang pag-abot kaganiha. Sa iyang tan-aw, mao gayod ang balay. Mao
gayod ang kasilinganan. Mao gayod ang giingon sa iyang Nanay Oping.
Napaneguro niya nga balay gayod kini sa iyang Tiya Lucing.

Nakapanakla siya sa giabot sa kapalaran sa iyang iyaan. Maayo diay
ang kaagi niini sa panimpalad sa siyudad. Wala kini maadunahan, apan
makita nga ang balay maoy bugtong nalahi taliwa sa kabos nga palibot.
Kongkreto kini ug ang desinyo sa pergola ilhanan sa kaluag sa mga
tawong nanimuyo sa sulod.

Nakasabot siya nganong way tawo ang balay. Lagmit atua pa ang
magtiayon sa tiyanggihan� sa bulongan� kay may puwesto kining tarima
sa isda. Nag-ingon ang iyang Nanay Oping nga alpor kuno sa bulungan
ang iyang Tiya Lucing ug Tiyo Conrado. Natubig-tubigan kini ilabina
kay wala kagasahi og anak.

"MAAYO nuon kay nakaduaw ka," sa iyang Tiya Lucing nga nagdigamo sa
panihapon nianang pagkagabii. "Unsang balora ang nakapadpad nimo
dinhi, Romano."

"Gitawgan lagi ko sa giaplayan kong ahensiya para sa Saudi. Kon di
makasabal sa inyong panglihok, mohangyo unta ko nga anhi lang una
moestar mentras tanto nga maghikay ko sa akong papeles. Di bitaw ko
magdugay dinhi sa Manila�"

"Ay, kanimo, Romano. Ngano gong dili. Magpinobre god ta dinhi, Dong."
Gihaon sa iyang iyaan ang sinigang-bangus. "Dali, mangaon na ta. Ayaw
na lang tog agda ang tiyo mo. Naghatod kadtog sud-an sa ilang Lola
Felipa."

Human sa panihapon, nanghingiki siya sa gawas sa balay. Gilantaw niya
ang barungbarong nga gipuy-an sa inahag anak ug sa tigulang. Wa
malahos ang iyang pagpanug-ab pagkamatikod nga ang payag walay sugang
de kuryente. Ang nakita ni Romano sa buho-buho sa bungbong mao ang
luyang kahayag sa lamparilya nga nakigbatok sa kangitngit sa sulod sa
balay. Kon sa unsang hinungdan nga taliwa sa kalibotan sa mga timawa,
may labaw pang makaluluoy, wa siya niiniy kasayoran. Gibatyag siyag
kaluoy sa tulo.

Nasibot siya pagpanumbalay sa payag bisan sa kabag-o pa niya sa dapit
kay nabatyagan niyang dunay nagpasumbingay nga tinagoan ang bata, ang
babaye ug ang tigulang. Nahauknol ang iyang paglakaw nga namidpid sa
balisbisan sa barungbarong, dihang nanglugsot sa tinapak-tapak nga
bungbong ang tingog sa mapinanggaong inahan.

"Dave, magbinuotan ka dinhi kang Lola Felipa mo, ha? Ayawg pabadlong,
Anak."

"Kuyog lang ko nimo, Mama."

"Kapila ko ikaw ingna nga dili puyde. Dakpon ra ba sa polis ang
batang di magpatuo sa ilang Mama. Dal-an lang tikag sinugatan sa
akong pagbalik."

Nabati ni Romano ang pagngislo sa bata. "Dugay na pod diay kang
mouli, Mama?"

"Nangita tag kabuhian. Kon di ko molakaw, di ta kapalit og ngipon
nimo. Di ba gusto kang magpalit tag ngipon?"

Napanid-an ni Romano nga mihilom ang bata.

"Sige, dulog na diha kang Lola Felipa nimo."

"Ug buhok pod, Mama�"

"Oo, ug buhok pod. Dal-an pod tikag buhok."

Nawitik ni Romano ang totpik nga nagpaminaw sa dakong gugma sa inahan
ngadto sa anak. Natandog siya sa bata nga nangandoy nga matuman ang
butang nga mahimong regalo sa pagbalik sa kabuntagon sa iyang inahan.
Nakita ni Romano sa danawan ang Bulan nga nanamin sa anino sa
kagabhion. Wa siya sa buot nga mipauli sa balay.

Naabtan niya ang iyang Tiya Lucing ug Tiyo Conrado nga nanan-aw og
pasundayag sa telebisyon. Misaka siya, nangayog katahoran. Unya,
nanigsusi siyag kinsa kining tulo ka binuhat sa barungbarong.

Gipahinayan sa iyang Tiya Lucing ang bolyum sa TV. Gitutokan siya sa
iyang iyaan. Ug kay nagpaabot man siya nga suginlan, misugod
paghinubay ang iyang iyaan. Gipatay niini ang telebisyon. Gipaminaw
ni Romano sa kagabhion ang kasugiran ni Lola Felipa, ni Dinah, ni
Dave� ang mga linalang nga tag-iya sa usa ka sugilanon nga gitipigan
sa kasingkasing sa Talaba�

TALABA� usa ka hapsay nga dapit kaniadto. Ginganlan kini sa mga
Cavite�o og `talaba' tungod sa abunda niining hunasan. Nagkalainlain
lang ang kinhason. Apan mas abunda kini sa sisi kun talaba. Tin-aw
ang tubig ug pinuy-anan sa daghang kinabuhi sa dagat. Sa adlaw ug
gabii, kini mao ang Talaba. Sa damgo ug pangandoy, kini mao ang
Talaba.

Dihang milambo ang kaulohan, dinhi hakota ang mga biya sa siyudad.
Nag-ilogay dinhi kaniadto ang langaw ug tawo sa pagpangita sa bisan
unsang butang nga mahimo pang kapuslan. Inanay nga nagkasusot ang mga
kinhason, guso, lato ug uban pang bahanding dagatnon� hangtod nga
nahanaw na gayod kini sa hingpit. Maoy pagtuo sa mga batid nga nahilo
sa naglugitom nga tubig ang mga semilya sa dagat. Tahong na lang ang
nahabiling bahandi sa hunasan nga ambot sa unsang hinungdan nga kini
may lahutay man sa hugaw nga tubig. Mitubo ug nahimong bukid ang
tambak sa basura nga misuyla hangtod na sa hunasan. Paglabay sa
pipila ka tuig, gibiyaan kini sa garbage disposal unit sa MMDA kay
mipetisyon man ang mga grupong nagpakabana sa kinaiyahan dihang
nasayran nga nakamugna kinig kadaot sa panglawas sa katawhan sa
Manila.

Ang ngalan na lang sa dapit ang nahimong handomanan sa kaabunda niini
kaniadto. Unya ang kanhing tambakanan, inanayng nalibon sa kakugnan
ug kabugangan. Inanay nga nawala ang baho. Pagpangligdas sa katuigan,
ang mga basura nahimong yuta ug mihulpa ug mitupong sa lanatad nga
hunasan. Ug may bahin niini nga nasipong ang tubig-dagat nga nabolsa
sa yuta� karon, usa na ka danawan nga mahubsan lang sa tubig kon
buwan sa Abril ug Mayo.

Nadiskobrehan sa day-ong mga probinsiyano kining dapita� mga
probinsiyano nga anak sa kakabos nga nangapadpad sa Manila nga way
sarang kapuy-an. Dihang mibarog ang unang barungbarong, walay
mibadlong nga tag-iya. Unya nasayran nilang gipanag-iya diay kini sa
gobyerno. Sagad mga Bol-anon, Sugboanon, Surigawnon ang nanimuyo
dinhi� mga Bisaya nga nangita sa ilang tingusbawan.

Ilang gilampasan ang kabugangan ug kakugnan. Nag-iyahay silag tarok
og mga payag-payag. Hilom silang nanginabuhi dinhi ug gidawat ang
unsa may maluwan sa ilang pahatan sa kakabos. Unya, nagkasabot sila
nga magpahina aron ikapabarog ang tulayng kawayan nga matabok ang
danawan nga di na kinahanglang mag-ubog sa tubig.

Hapit na mahuman ang taytayang kawayan sa Talaba dihang miabot si
Dinah nga mabdos, usa kadto ka bulan sa Abril, init ang Adlaw.
Nahuman na nilag ugbok ang mga haligi sa tulay. Nanghunong ang
kalalakin-an nga nagtakgos sa kataposang kabatanan sa taytayan dihang
unang milatay ang usa ka maanyag nga babaye nga nagpadunghay sa taas
niyang buhok. Ila kining gipangutana kon kinsay kabanay nga
gipangita. Apan mihilak hinuon ang mabdos. Gawas sa ngalan, wala
kiniy gikasulti kon taga diin ug kinsa siya sa iyang pagka tawo.
Naglakaw kini nga may dalang putos nga gisudlan sa pipila lang ka
biste.

Ang mga lumulupyo sa Talaba nagtuo nga usa lang ka babaye nga di
angayng hasolan og pagpakabana� usa ka babaye nga mopatim-aw lang ug
mawala, sama sa ubang mga binuhat nga daw labo sa isda nga naikag sa
kahayag sa Manila. Apan nasayop sila. Didto tipon ang babaye kang
Lola Felipa, ang tiguwang nga nagpuyo sa usa ka barungbarong nga
nagkapyot sa tampi sa danawan.

Si Lola Felipa usa ka tigulang nga wa nay kabanay. Siya mismo nag-
ingon nga daghan siyag mga anak gikan sa lainlaing amahan. Kon
pangutan-on ang tigulang hain kini ug ang mga amahan sa iyang mga
anak, motulo ang iyang luha samtang maghingasoy nga mahinumdom sa
pait niyang kasugiran.

Hitsuraan si Lola Felipa sa iyang kabatan-on. Bisan gani karon nga
ang iyang agtang gibugalbugalan na sa panahon, masihag pa man sa
iyang nawong ang hulma sa kaanyag sa nangalarag nga katuigan. Di
katingad-an nga daghang langyaw ang nadani kaniya kaniadto.

Naghinubay ang tigulang nga niadtong dalaga pa siya, miabot ang usa
ka adunahang Katsila ug mipasalig nga mangasawa kaniya. Nadani kuno
ang iyang amahan. Nadani usab siya. Gibiyaan niya ang bukid nga
giganoy sa Katsila sa siyudad uban sa pasalig sa luag nga panimuyo.
Apan dihang nakuha na ang butang niyang inampingan, wala na ang
Katsila magpakabana nga tumanon ang unsang saad sa kaminyoon.

Salbahis ang tawo. Kanunay siyang mahiagom sa mga kamot. Maghilak ang
gabii kon mopauli gikan sa kasa ang panuway nga dili hubog. Ang baho
sa alak ug babaye nagsagol sa iyang gininhawa. Unya, gihimugso niya
ang usa ka bata nga naghambin sa dugo sa Katsilang kaipon. Apan sa
dihang natagbaw na ang kanahan, mitipadlong kini sa Espanya human
mabaligya si Lola Felipa sa usa ka negosyanteng Amerikano. Nagtuo si
Lola Felipa nga ang ambongang Amerikano mao na ang manubag sa pakyas
nga saad sa adunahang Katsila. Apan paglabay sa pipila ka tuig,
misirit ang tawo sa Amerika dihang gigukod sa emigrasyon tungod sa
pekeng papeles. Gipakatawo ni Lola Felipa ang laing bata nga wa na
makakita sa hitsura sa iyang amahang Amerikano.

Naglatagaw si Lola Felipa sa kainit sa aseras. Uban sa iyang gutom
nga mga anak, ang iyang kagabhion adto molabay sa balisbisan sa
dagkong mga balay-patigayon. Wala madugay, nabagtan niya sa EDSA ang
usa ka Hapones nga nagsakay og kotse sa dalan. Mipahiyom kini nga
nagtan-aw kang Lola Felipa.

Tungang gabii kadto sa iyang pagsakay sa matahom nga kotse sa
Hapones. Gihagkan ni Lola Felipa ang duha ka gagmayng anak nga
nahinanok sa aseras. Mitulo ang iyang luha samtang nagtan-aw sa iyang
mga anak lusot sa salamin sa kotse. Apan ang talan-awon dali kaayong
gilamoy sa kagabhion.

Ang Hapones nanag-iyag imnanan sa Ermita ug si Lola Felipa gihimong
maglilingaw sa gamayng suhol. Sa kamot sa Hapones, wa na si Lola
Felipa kakitag unsay kalainan sa gabii ug adlaw kay gihikawan siya sa
kagawasan. Ang mangitngit nga lawak maoy saksi sa iyang pag-inusara.
May mga gabii nga mosulod ang Hapones sa lawak. Ug ang lawak mapuno
sa tuaw sa pakiluoy. Apan wala siyay mahimo kay bungol ang paril nga
kangitngit. Nawad-an siya sa hustong panimbang sa paghatag og bili sa
kaugalingon.

Duha ka tuig ang iyang pag-antos. Dihang giluwas siya sa NBI ug DSWD,
daghang paso ang iyang lawas ug halos di na mamilok ang iyang mata.
Ug magsige siyag katawa. Unya mokalit lang usab paghilak. Mabdos siya.
Way nasayod kon sa unsang hinungdan nga sayon ra man kaayong gilutsan
sa Hapones ang kasal-anan. Ug sama sa nahaunang mga lalaki sa iyang
kinabuhi, ang Hapones igo lang nagbilin kaniyag anak.

Gipatambalan siya sa usa ka order sa madre ug sa dihang naayo na,
gisultihan nga dili lang mabalaka kay ilawom na sa pag-atiman sa usa
ka balay-sagopanan ang iyang tulo ka anak. Gipatambong siya og usa ka
Value Formation Seminar ubos sa pagdumala sa kahigalaan niyang mga
madre. Kauban niya ang uban pang kababayen-an nga biktima sa
prostitusyon ug abusong sekswal. Usa ka adlaw, mao na lay iyang
namatngonan ang pag-amuma sa kabos nga mga lumulupyo sa Talaba.
Dinhi, nabatyagan niya ang tinuod nga kahusay sa kinabuhi.

Di na masubay ni Lola Felipa ang iyang mga anak. Nagkatibulaag silang
tanan nga nag-iyahay og gukod sa ilang tingusbawan sa wa nay
paghandom nga ang naghinigulang nilang inahan ilang balikan ug
alagaran sa edad sa katigulangon. May nag-ingon nga atua na sa ubang
nasod ang uban kanila; nakakaplag og maayong kapalaran ug wa na
magdiparal nga sila may inahan nga nangindahay sa ilang pagbalik.
Maayo na lang kay ang taga Talaba wa magpasagad kang Lola Felipa. Kon
unsay sobra sa kosina nga kapahimuslan pa, kini ilang ihatod sa
tiguwang nga sarang ikabangil sa nagkutoy nga tiyan.

Ug mao na lang ang kalipay sa tigulang dihang miabot si Dinah. Sama
kang Lola Felipa, Si Dinah wa usay masubay nga isla sa kagahapon nga
kapasalipdan kon ugaling may pintas nga subasko nga hisugatan. Dili
sila igbahog paryente apan masabot nga sila nag-inunongay. Kon unsa
man ang lanot nga nagdugtong sa duha, napanaghap sa taga Talaba nga
kini gumikan sa managsama nilang kapalaran� mga binuhat nga nahikawan
sa kahayag sa ilang panahon. Si Lola Felipa ang kaniadto, si Dinah
ang karon. Sila ang duha ka parte sa tulay.

Nianang pagkasunod bulan, natawo si Dave. Hitsuraan ang bata bisan
kini gipanganak nga nag-antos sa usa ka kakulian. Liwat kini sa
inahan. Si Dave way kahigayonan nga katugkan og ngipon ug buhok. Nag-
antos kini sa kondisyon nga gitawag sa mga doktor og ectodermal
dysplasia. Apan bisan pa sa tanan, way sabod ang iyang pangisip. Si
Dave daw usa ka anghel nga banwag sa kinabuhi ni Dinah ug Lola Felipa
bisan pa man sa pagtuo sa uban nga ang bata sa barungbarong anak sa
pagpakasala.

Nagdako si Dave nga gihimong kalingawan sa mga batang maldito ug
tistisan. Ilang sungog-sungogon nga kini migisod lang sa patayng
taklobo sa hunasan. "Ah, iyang mama burikat! Burikat! Burikat!"
magkanayon ang mga bata. Dili na maisip kon kapila si Dave mahiuli sa
barungbarong nga magtiyabaw.

Dili tiaw ang pagpangga ni Dinah sa bata. Daw kaputol kini sa iyang
kinabuhi. Sa mga higayon nga molakaw siya, ang bata iyang saaran nga
dad-an og ngipon ug buhok� usa ka saad nga di na maisip kon kapila
mapakyas.

NATANDOG si Romano sa kasugiran. Sa iyang paghigda, gitangag sa
naglupad niyang handurawan ang larawan ni Dave, ni Dinah, ug ni Lola
Felipa. Naggaksanay ang tulo. Unsa kining tigmo sa gugma nga
gipasundayag sa pagbati sa tulo ka linalang? Napaningod niyang walay
puwersa sa kalibotan nga makapukan ning pagbati nga nagbalighot sa
mga kasingkasing nga hugtanong gitakgos sa ilang mga kasaysayan.

Ug sa dihang napukan na siya sa katulogon, nagdamgo siyag samarong
langgam nga naigo sa tirador; naglupad kini nga naningkamot nga
makaabot sa salag. Mitugdon ang langgam sa usa ka patayng sanga nga
naglantaw sa gasking nga kabanikanhan nga gisangag sa ting-init. Unya
nanggimaw ang mga sungo sa salag� gutom nga mga sungo! Apan ang
langgam wala nay kagahom nga makaul-og sa iyang mga piso. Gikapos
kini sa gininhawa. Nakita niya ang pagkapunaw sa langgam nga napuwak
sa sanga nga nahagsa ngadto sa yuta.

Nahikugang si Romano. Ginindotan siya sa iyang damgo. Nabatyagan niya
ang tam-is-hapdos nga kahimatngon. Kinsang tampalasang mangangayam
ang nakaako pagkutlo sa bililhong kinabuhi sa langgam? Unsay mahimong
kapalaran sa mga kuyabog sa salag nga sayong nailo sa pag-amuma sa
ilang inahan?

Mibangon siya ug nag-amping nga milakang paingon sa berandang bukas.
Sa gawas, gihagkan siya sa bugnawng kagabhion. Apan misamot pa ang
iyang kahikugang dihang nakita na hinuon niya sa kangitngit ang
langgam sa iyang damgo nga naghilak sa tingog sa usa ka babaye.
Mibalik siyag higda nga wa na duawa sa katulogon.

NAGDALI si Romano nga makapauli sa Talaba. Gisamokan na siya sa
trapik sa EDSA sa matag adlaw niyang tadlas-tadlas sa kadalanan sa
Kamanilaan.

Wa na siya makaihap kon kapila na siya magbalik-balik dinhi sa
embassy. Napul-an siya sa daghang kuskos-balungos nga papeles nga
iyang gihikay aron madali ang iyang paglarga. Ang ahensiya nga iyang
giaplayan nagsige nag apura. Sama ra gihapon sa una niyang paglarga
ang kalisod nga iyang nasinati kay daghang papeles nga angay niyang
bag-ohon. Gawas pa, laing nasod na usab ang iyang adtoan. Ug karon,
natapos ra gyod ang iyang pagsakripisyo. Gisipitan niya ang polder
nga nag-unod sa mga dokumento alang sa iyang paglarga.

Apan nabatyagan niya nga nawad-an siyag kaikag nga modayon
paglangyaw. Naunsa ba siya? Ngano bang wa man niya batyaga karon ang
kalipay nga makalarga? Di ba mao kini ang katuyoan niya sa Manila?
Misubay ang pasaheroang jeep nga iyang gisakyan sa Coastal Road.
Nakita niya sa iyang hunahuna si Dinah. Unya ang nawong ni Dinah
nahimong Celia� si Celia, nga nagkugos sa ilang anak! Gibuhian ni
Celia ang bata ug midagan kini paingon kaniya. Iyang gihakop ang
bata. Apan si Dave mao ang bata nga diha sa iyang bukton.

Gihiling niya sa plastik ang iyang mga pinalit alang kang Dave.
Nahimuot siyang nagtan-aw. Gisaaran niya ang bata ganihang buntag nga
dad-an og regalo sa iyang pagbalik. Nakapalit siyag dulaan nga wig,
dulaan nga ngipon, ug bag-ong bola sa usa ka department store sa
Cubao. Ikalipay kini sa bata.

Nabatyagan niya ang kaakohan nga maoy mangamahan kang Dave. Nasabtan
niya nga may saag nga pagbati nga usa ka basuni sa iyang dughan kon
kini dili niya ikasulti kang Dinah. Apan di kaha siya kataw-an sa mga
tawo? Gilikayan gani niya si Celia... naunsa ba siya? Wa niya hisabti
ang iyang kaugalingon sa higayon nga makita si Dinah.

Di niya matugkad ang hinungdan kon sa unsang katarongan nga maglangay
siyag higayon alang ning mga tawong awas-palad. Apan buot siyang
maglangay� buot siyang mahimong usa ka manluluwas sa nagkatibulaag
nga banay sa barungbarong sa danawan sa Talaba.

Nagritmo ang igot-igot sa tulayng kawayan dihang misubay siya.
Mihiyak ang tulay sa tag-as niyang mga lakang. Sa unahan, nakita niya
ang matahom nga talan-awon sa nagsaliid nga Adlaw sa Manila Bay.
Namuhayag ang pulahong bidlisiw nga nasabod sa nagpabatal nga
panganod sa kasadpan nga nanamin sa lantap nga dagat.

Wa na mohapit si Romano sa balay sa iyang Tiya Lucing. Midiretso siya
sa barungbarong. Apan nakurat siya. Walay nagtikawtikaw. Wala magdula
si Dave sa bola sa nataran.

Inanay niyang gitulod ang sera sa pultahan. Mihuot ang kahilom sa
sulod. Nakita niya si Lola Felipa nga nagyaka sa kawayang salog.
Milingi kini kaniya. Apan ang panan-aw sa tigulang morag milapos lang
sa laing dimensiyon.

"Hain si Dave ug si Dinah, Lola Felipa?" sukot ni Romano sa tigulang.

"Nanglakaw sila ganihang udto, Romano. Gibiyaan na ko nila."
Nalantawan ni Romano nga naguba ang nawong ni Lola Felipa. "Gilangkat
sila sa kahigayonan. Di ko sila mabasol. Si Dinah lumalabay lang ning
dapita. Bugtawon niya ang kahayag sa iyang ugma uban sa iyang anak."

"Apan, Lola Felipa� nganong gitugotan mo silang manglakaw?"

"Dili kita ang nanag-iya sa ilang panahon�"

Mitalikod si Romano sa barungbarong. Maoy iyang giatubang ang
danawan. Nagsamagaw ang iyang mga mata. Daghan ang mga prismo nga
iyang nakita. Morag may udyong nga mitaop sa iyang kasingkasing.
Wa sa buot nga gilabay niya ang papeles. Misayaw-sayaw kini sa hangin
ug hilom nga nanugpa sa danawan. Giitsa sab niya ang iyang mga
pinalit alang kang Dave nga gidawat usab sa mahinangpong kahaponon.

May nabati siyang bakho sulod sa barungbarong sa iyang kasingkasing.
Ang iyang nabati mao ang bakho sa langgam sa iyang damgo.
(KATAPOSAN)

Saturday, March 24, 2007

Ang Kinabuhi Usa Usab Ka Komiks

Ni OMAR KHALID
 
YANONG banika ang akong nadak-an. Una kong nahimamat gikan sa sugid-sugid sa katigulangan ang sinunod nga mga pamatasan ug pagtuo bahin sa mga linalang sa laing dimensiyon. Tingali, aron lang paglingaw sa imahinasyon namong kabataan. May mga kasaysayan bahin sa maisog nga mga prinsipe nga nakigsakbang sa panganod nga nahimong dragon. Luyo sa bungtod, naa ang gamhanang hari apan ilawom lang sa silot ug sulugoon na lamang tungod sa usa ka sala. Ug kinsay bata nga di maghinam sa oras sa tingsugilanon kon ingon kaadunahan ang dughan sa mga tigulang sa inyong dapit?
 
Napuno sa larawan ang akong imahinasyon. Ang sulod sa handurawan lain bayang matang sa reyalidad, laing edukasyon. Wa pa tay nailhang letra apan diha na ang kaasoyan nga buhi sa tanang panahon nga gipasa-pasa sa daghang kaliwatan.
 
Ang mahinumdoman nako nga malingaw kong magtan-aw sa mga tinawo-tawong dibuho sa magasin. Di pa ko maantigong mobasa ug mosulat. Busa akoy mohimo sa kaugalingong sugilanon. Ug ang mga karakter may mga kaagi na sa akong pagbatbat nga ikahimuot kaayo sa mga silingan. Sa ting-ulan, pabarogon ko sa balisbisan ang akong Thor, Captain Barbell, Darna… silang tanan sa binatang ugmad nga gama sa inumol nga yuta.
 
Sa pagpanugway sa kabaw, pangitaon ko sa langit ang mga karakter nga akong gibuhi sa lagoy nga kaisipan. Si Jumbo, ang irong mitungha sa balay usa ka tingkulyada, maoy una nakong tigpaminaw. Apan namatay si Jumbo usa ka Abril, init ang Adlaw. Nawad-an kog lunod-patay nga tigpaminaw.
 
Sa pag-eskuyla na sa hayskol, nahimamat ko na ang mga nobelang komiks nilang Nemesio Caravana, Pablo Gomez, Carlo J. Caparas, ug uban pang institusyon sa pag-ugmad og nobelang komiks. Kadto ang nagsugnib sa pangandoy sa usa ka batan-ong usa ka higayon niana nangandoy nga makalupad sa dapit nga wa mataak sa mga mortal.
 
Komiks ang kinabuhi. Komiks ang tanan sa lainlaing kuwadro ug pangataposan. Ug magmahay ka pa ba sa kinabuhi kon naa sa imong kamot karon ang kahigayonan sa pagmugna og kaugalingong sugilanon nga ikapahat sa uban?
 
Di na mahinungdanon nga nakasab-an ta sa tulunghaan tungod sa kaungo sa komiks. Di na mahinungdanon kon kapila ibaylo ang pamileteng sentimos sa gipaabangan nga komiks sa bulkanaysingan ni Badong. Ang di lang nako masabtan, nganong gidili sa eskuylahan ang komiks. Alang sa mga magtutudlo sa akong panahon, ang komiks makapabulok kuno sa estudyante. Di kaha kadto usa ka binuang? Mahadlok kaha ang unggoy nga makakita sa iyang pagka unggoy? Nga kon tan-awon sa laing perspektibo sa kinabuhi, ang kinabuhi mismo komiks man?
 
Ug may leksiyon ang komiks, usahay mas bulawanon pa kaysa mga libro sa atong panulun-an sa eskuylahan kun teksbok (nga karon nahimong isyu sa pagka daghag sayop). Ug wa ko masayop. Sa komiks ko hisayri ang dibersidad sa kulturang Pilipinhon nga sekretong gipatangag sa mga nobelista. Sa komiks ni Carlo J. Caparas, una kong nabatian ang singgit sa mga dinaog-daog ug ang daghang pagpakaaron-ingnon sa tawo. Nga usa ka kalipay ang paglaban sa matuod. Ug kini ang dili matupngan sa mga libro sa eskuylahan nga usahay bugnaw ug kulang sa kaikag ug makaduka. Busa, sa komiks ko unang nakakat-on sa paghunahuna. Matod ni Voltaire, malisod mapugngan ang usa ka tawong magsugod na sa paghunahuna. Ug unsa na kaha kon ang tibuok nasod na ang makakat-on sa paghunahuna? May mailad pa kaha panahon sa tam-isay sa eleksiyon?
 
Bisan mas dako ang panahon ko sa pagsulat og prosa ug balak, may panahon nga mobalik ko sa unang gugma— ang komiks. Mabata ko sa komiks. Ang pagbalik sa pagka bata sekreto sa kalipay; ang kombensiyonal nga pagka hamtong tawong hadlokan sa umaabot.
Busa dihang giimbitar ko sa dibuhistang si Joe Mari Moncal nga dunay pagahimoong eksibit ang ilang bando— ang Filipino Institute of Arts and Sciences— uban sa pag-abag sa Nasodnong Komisyon sa Kultura ug Arte (NCAA) ug sa Komisyon sa Wikang Filipino, wala na ko magduhaduha sa pagsanong sa imbitasyon. Matod niya, ang kalihokan maoy sera-telon sa gisaulog nga Bulan sa Arte, ang bulan sa Pebrero.
 
Alas otso sa buntag, Pebrero 27, 2007. Gibuksan ang eksibit sa haluag nga Leandro Locsin Auditorium sulod sa dakbalay sa NCAA sa Intramuros, Manila nga maabot lag labayg bato gikan sa buhatan sa Bisaya. Giapilan kini sa dul-an sa katloan ka dibuhista, sagad mga dibuhista usab sa magasing Bisaya ug igsoong mga magasin sama nilang Nar Cantillo, Jun Lofamia, Abe Ocampo, Joe Mari Moncal, Freddie Fernandez, Rudy Villanueva, F.C. Javinal, Mar Santana, Alfredo Alcala, Mars Ravelo, ug mismo kang Carlo J. Caparas ug uban pa. Ug mahimo bang molampos ang susamang eksibit kon dili masid-ing ang mga obra ni Francisco V. Coching nga giilang Dekano sa Pilipinhong mga Dibuhista?
 
Samtang milibot ko sa gipangbitay nga mga dibuho, namalik sa akong kaisipan ang tam-is nga mga kaaginhon sa akong pagka bata. Sa karaang hulad sa Pinoy Klasiks, nakita ko ang estorya nga akong gisundog-sundog, gipahulma sa papel kaniadto sa ikaduhang ang-ang sa elementarya.
 
Ang maong adlaw, ilang pasundayag, ilang panahon. Apan akoa usab nga panahon sa pagrepaso sa nangagi. Bisan sa naagiang kapait sa kinabuhi, nakapahiyom ko: kanindot diay sa akong pagka bata kaniadto! Kaniadto. Tungod kay lahi na ang hagit sa bag-ong panahon.
 
Mihapdos ang akong dughan dihang nagpaminaw sa kinomostahay sa naghinigulang nga mga dibuhista. Ang uban kanila pila na ka dekada nga wa magkita, sukad nga di na kasaligan sa panginabuhi ang pagdibuho og komiks. Nag-inihapay sila sa ilang mga apo, sa daghang uban sa buhok, sa daghang katuigan nga nanglabay kanus-a ang komiks usa pa ka dakong industriya. Nasayod ko nga moabot ang panahon nga moyukbo sab sila sa naandang ritwal sa kinabuhi. Ug kinsay mosunod? Kinsay may kaisog?
 
Apan dihang nakita ko ang kabataang dibuhista nga nagpakitag interes sa pagdawat sa bag-ong hagit, daw naumpawan ko. Tinuod, dili sila kabahin ning maong eksibit apan ang gipakita nilang kasibot samtang nagtan-aw sa siningtan sa mga karaan, usa ka dakong timailhan sa subling pagsubang sa arte nga gipatay sa bag-ong panahon. Ang mga magtutudlo uban sa ilang mga tinun-an nga mituyo pagtambong dili mao ang matang sa mga magtutudlo kaniadto nga miisip sa komiks nga kaaway sa edukasyon, hinunoa, nagtamod sa komiks ingon nga epektibong paagi sa pag-edukar sa kabataan.
 
Sa iyang pakigpulong, miingon si G. Deo Alvarez, publikador sa Atlas Publication nga ang hinungdan nganong mitibugsok ang industriya sa komiks mao ang kanunayng pagtaas sa presyo sa papel. Sa dekada 70 ug 80 kanus-a maoy maisip nga edad sa komiks, mokabat og 120 mil ka kopya ang ilang ipatik sa matag isip. Dihang miumido og samot ang kaguliyang sa Mindanao, mius-os og katloan ka porsento ang ilang mga magbabasa. Laing katloan ka porsento ang naabis pagbuto sa Bulkan Pinatubo. Dihang miabot ang krisis sa kanasoran sa Asya, bugas ang unang panginahanglan sa mga tawo. Ang kalan-on sa kalag naitsa puyra. Segun usab sa surbe nga iyang gibatbat, wala na kaabot og kawhaan ka porsento sa mga Pilipinhon karon ang mobasa kada adlaw.
 
Panahon karon nga atong sukmatan ang institusyon sa edukasyon kay ila man kining natad. Ug di ikalisang ang pagbutyag nga daghang magtutudlo nga di maantigong motudlo ug sa laktod nga pagkasulti, wa gyoy ikatudlo. Unsay mapaabot sa kakugi sa kabataan ug mga ginikanan? Apan naa kanunay ang tinguha sa pag-usab sa ilang mga pananaw, di ikasalikway.
 
Apan gidawat ni NCAA Executive Director Cecille Guidote Alvarez ang hagit. Matod niya, samtang anaa pa siya sa iyang buhatan, sa tanang paagi suportahan niya ang industriya nga kausa niana, naghulma sab sa iyang pagka tawo.
 
Sa pakigpulong usab ni Punong Komisyoner Ricardo Ma. Duran Nolasco sa Komisyon sa Wikang Filipino, andam mopaluyo ang iyang buhatan nga ikalibot sa dagkong mga dakbayan sa nasod ang eksibit aron subling mapaila-ila sa katawhan ang arte nga nalubong na sa kalimot sa bag-ong henerasyon. Gawas niini, misugyot siyag sumpay-sumpay sa mga pasinati alang niadtong buot mopahamis sa ilang kahibalo sa pagsulat og eskrip sa komiks ug sa pagdibuho niini. Nahisgotan niya ang Cebu, Davao, Cagayan de Oro isip nag-unang mga dakbayan alang sa maong proyekto.
 
Makapatambok usab sa kasingkasing ang gisaad ni Carlo J. Caparas. Dakong salapi ang iyang gigahin alang sa tigi sa pagsulat/pagdibuho og komiks nga matod niya, iyang "tulison" sa bolsa sa bisdak niyang kapikas nga si Donna Villa. Kon kahinumdoman, sa wa pa mabihag si Carlo sa pamelikula, ang komiks maoy gihimo niyang taytayan sa masulawng suga sa kamera. Ug karon, nia, mibalik siya sa iyang gigikanan.
 
Nunot niini, gipasidunggan sa Malakanyang ang mga tawong nakaamot sa ilang tagsa-tagsa ka paagi sa natad sa komiks. Gisab-ong ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo ang Presidential Medal of Merit kang Manila Bulletin Chairman Dr. Emilio T. Yap tungod sa padayong pagpatik sa upat ka magasing rehiyonal nga regular nga nagpagawas og tinawo-tawong sugilanon ug nobela; kang Carlo J. Caparas sa kapin sa walo ka libong nobela ug nga gani, duha ka gatos na niini ang may adaptasyon sa pelikula kun telebisyon ba kaha hinuon; kang Ruby Ravelo dela Cruz, sa ngalan ni Mars Ravelo; Pilar Velasquez, sa ngalan ni Antonio Velasquez; Filomena Coching, sa ngalan ni Francisco Coching.
 
Kining tanan: ang init nga pagtagad sa kagamhanan, mga dibuhista, magsusulat, magbabasa, akademiya, mamaligyaayg komiks ingon man mga publikador, magkahiusa lang, napanglantawan nako ang ikaduhang pagsubang sa misawop nga Adlaw sa komiks. Ug subli na unyang mahatagag gininhawa ang mga karakter nga nabuhi lamang sa mga pahina. Malingaw na unya ang kabataang sama sab nako kaniadto nga kausa niana nangandoyng makalupad sa kalibotan nga wa mataak sa mga mortal. Ug andam na tang tanan pagpakigsakbang sa bugnawng kalingawan sa telebisyon, webcast ug uban pang digital media nga kaaway sa kultura sa komiks.
 
Kay ang kinabuhi usa gayod ka dakong komiks. May esena sa halayo, may duol nga morag mahikap. May mga kuwadrong dagko, may gagmay. May puno sa kulbahinam, may dayag. May dayalogong isinggit, may ihunghong nga pagbati. Apan labaw sa tanan, ang kinabuhi sama sab sa nobelang komiks nga may atnganan kang laing anib sa pakigbisog.—#